Chuyên gia Pháp hiến kế để công nghệ Việt Nam tránh "bẫy bảo hộ"

Trong bối cảnh Việt Nam vừa xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ chiến lược ưu tiên phát triển, các chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là lựa chọn thêm công nghệ nào để đầu tư, mà là làm thế nào để sử dụng hiệu quả nguồn lực hạn chế, tránh dàn trải và tạo ra những sản phẩm thực sự có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Tiến sĩ Tạ Anh Phương, Giám đốc điều hành Công ty Seinetime cho rằng Việt Nam cần đặc biệt thận trọng với điều mà ông gọi là "bẫy bảo hộ công nghệ" - tình trạng đầu tư lớn để phát triển những sản phẩm chỉ phục vụ thị trường trong nước nhưng không đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Theo chuyên gia này, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy việc cố gắng xây dựng các sản phẩm thay thế hoàn toàn các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới thường dẫn tới chi phí cao, công nghệ nhanh lạc hậu và khó mở rộng ra thị trường bên ngoài. Trong bối cảnh chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu ngày càng phân công sâu, không một quốc gia nào có thể tự mình làm chủ toàn bộ các mắt xích công nghệ.

Tiến sĩ Tạ Anh Phương cho rằng câu hỏi quan trọng không phải là Việt Nam có thể sản xuất được bao nhiêu sản phẩm công nghệ, mà là liệu những sản phẩm đó có tạo ra giá trị đủ khác biệt để được thị trường quốc tế lựa chọn hay không. Từ góc nhìn đó, ông đề xuất Việt Nam nên tập trung vào các lĩnh vực có khả năng tạo ra tính "không thể thay thế" trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Theo ông, một trong những lợi thế đáng chú ý là dữ liệu ngôn ngữ và dữ liệu đặc thù của Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á. Tiến sĩ Tạ Anh Phương đánh giá đây là những lĩnh vực mà các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới hiện chưa thực sự có ưu thế tuyệt đối. Việc phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ tiếng Việt và các nhu cầu đặc thù của khu vực có thể tạo ra những sản phẩm có giá trị riêng, thay vì cạnh tranh trực diện với các nền tảng toàn cầu trên những lĩnh vực mà họ đã đi trước rất xa.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có thể xây dựng năng lực kiểm định, chứng nhận và tiêu chuẩn hóa cho thị trường ASEAN. Theo Tiến sĩ Tạ Anh Phương, nếu làm tốt, Việt Nam có thể trở thành một trung tâm đánh giá, kiểm định và xác nhận chất lượng công nghệ của khu vực, qua đó tạo ra một vị trí có giá trị trong hệ sinh thái công nghệ khu vực.

Ngoài ra, một hướng đi khác là phát triển các sản phẩm có chi phí chuyển đổi cao đối với khách hàng. Theo chuyên gia, những sản phẩm được tích hợp sâu vào phần mềm, thiết bị hoặc quy trình vận hành của doanh nghiệp thường tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững hơn so với các sản phẩm dễ dàng thay thế.

Liên quan đến danh mục 30 sản phẩm công nghệ chiến lược mà Việt Nam vừa công bố, Tiến sĩ Tạ Anh Phương cho rằng nguy cơ lớn nhất là phân tán nguồn lực. Theo ông, ngay cả các quốc gia phát triển cũng không đủ khả năng đầu tư đồng đều cho tất cả các lĩnh vực công nghệ cùng một lúc. Vì vậy, vị chuyên gia này đề xuất Việt Nam áp dụng nguyên tắc 80/20, tập trung phần lớn nguồn lực vào một số lĩnh vực có khả năng tạo tác động lan tỏa lớn nhất trong vòng 3-5 năm tới, thay vì dàn trải cho toàn bộ danh mục. Theo đánh giá của ông, nhóm ưu tiên hàng đầu nên bao gồm các mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt và các hệ thống AI chuyên ngành; nền tảng điện toán đám mây; các giải pháp an ninh mạng cho hạ tầng trọng yếu và cơ sở dữ liệu quốc gia; AI xử lý tại biên phục vụ sản xuất thông minh; blockchain phục vụ truy xuất nguồn gốc; công nghệ pin lưu trữ năng lượng; thiết bị điện hiệu suất cao và chip chuyên dụng. Ông cho rằng đây là những lĩnh vực vừa có nhu cầu thị trường rõ ràng, vừa phù hợp hơn với năng lực hiện có của Việt Nam, đồng thời có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn trong tương lai.

Bên cạnh câu chuyện lựa chọn công nghệ ưu tiên, Tiến sĩ  Tạ Anh Phương cũng đặc biệt nhấn mạnh tới vấn đề chủ quyền dữ liệu khi Việt Nam đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số và triển khai Luật Lưu trữ năm 2024. Theo ông, việc xây dựng các hệ thống lưu trữ số quốc gia không nên được tiếp cận theo tư duy "một mô hình cho tất cả". Thay vào đó, cần phân loại dữ liệu theo mức độ nhạy cảm để có cơ chế quản lý phù hợp. Theo ông, đối với các dữ liệu tuyệt mật liên quan tới quốc phòng, an ninh, lãnh đạo cấp cao và hoạt động của bộ máy nhà nước, dữ liệu cần được lưu trữ trên hạ tầng trong nước, tách biệt hoặc gần như tách biệt hoàn toàn với Internet. Đối với các dữ liệu nhạy cảm như dữ liệu dân cư, thuế, y tế hay tư pháp, Việt Nam có thể áp dụng mô hình đám mây lai. Tuy nhiên, dữ liệu gốc và đặc biệt là khóa mã hóa phải do phía Việt Nam kiểm soát. Tiến sĩ Tạ Anh Phương nhấn mạnh rằng đây là yếu tố quan trọng hơn cả vị trí đặt máy chủ. Bởi trên thực tế, quyền kiểm soát dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào nơi lưu trữ mà còn liên quan tới phần mềm vận hành, quyền quản trị hệ thống, cơ chế mã hóa và các quy định pháp luật áp dụng đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ. Ông dẫn ví dụ về Đạo luật CLOUD Act của Mỹ, theo đó cơ quan chức năng Mỹ có thể yêu cầu các công ty công nghệ của nước này cung cấp dữ liệu trong một số trường hợp nhất định, kể cả khi dữ liệu được lưu trữ bên ngoài lãnh thổ Mỹ. Chính vì vậy, Việt Nam cần nghiên cứu các mô hình như HYOK (Hold Your Own Key), trong đó cơ quan sở hữu dữ liệu trực tiếp kiểm soát khóa giải mã.

Đối với quá trình số hóa tài liệu lưu trữ, Tiến sĩ Tạ Anh Phương cũng cảnh báo nhiều rủi ro kỹ thuật thường bị xem nhẹ. Đó là nguy cơ rò rỉ thông tin thông qua metadata, thiếu cơ chế bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu, quản lý lỏng lẻo tài khoản quản trị hoặc những lỗ hổng phát sinh trong quá trình nhận dạng ký tự quang học (OCR). Theo ông, nếu không được xử lý ngay từ đầu, những vấn đề này có thể ảnh hưởng tới giá trị pháp lý cũng như độ tin cậy của toàn bộ hệ thống lưu trữ điện tử quốc gia trong tương lai.

Tiến sĩ Tạ Anh Phương nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế sẽ không thuộc về những quốc gia cố gắng làm tất cả. Trong một thế giới công nghệ ngày càng chuyên môn hóa, thành công sẽ thuộc về những quốc gia biết lựa chọn đúng lĩnh vực ưu tiên, tập trung nguồn lực vào những mắt xích có giá trị cao và tạo ra các sản phẩm mà thị trường thực sự cần. Theo chuyên gia này, thay vì tìm cách thay thế tất cả, Việt Nam nên hướng tới mục tiêu trở thành một mắt xích quan trọng và khó thay thế trong hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Đó cũng là cách hiệu quả nhất để tránh "bẫy bảo hộ công nghệ" và xây dựng năng lực cạnh tranh bền vững trong dài hạn.