Chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới (Kỳ 2): "Mã văn hóa" định hình căn tính con người Việt Nam

Xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam là quá trình cụ thể hóa những giá trị nền tảng của dân tộc thành hệ chuẩn mực có khả năng định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi và bồi đắp phẩm cách con người trong thời kỳ mới. Trong chỉnh thể thống nhất với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị gia đình, các chuẩn mực này trở thành nền tảng để hình thành mẫu hình con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Tại Quyết định số 1189/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam được ban hành mới đây, nội dung của hệ giá trị này được xác định rõ: "Chuẩn mực con người Việt Nam (yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo) là sự kết tinh các giá trị quốc gia, văn hóa và gia đình, được thể hiện qua các phẩm chất cốt lõi: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo, khát vọng vươn lên và tinh thần cống hiến".

Một "bản sắc" vừa truyền thống vừa hiện đại

Theo các chuyên gia, điểm phát triển có ý nghĩa quan trọng của Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ nằm ở việc xác lập cụ thể chuẩn mực con người Việt Nam gồm 8 giá trị cốt lõi: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Quan trọng hơn, 8 giá trị này được đặt trong mối liên hệ hữu cơ với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị gia đình, hình thành một chỉnh thể thống nhất nhằm định hướng sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đây cũng là bước phát triển về tư duy lý luận của Đảng khi xây dựng con người không chỉ từ phương diện phẩm chất đạo đức, mà từ một hệ chuẩn mực có khả năng dẫn dắt nhận thức, điều chỉnh hành vi và bồi đắp phẩm cách.

Theo TS Nguyễn Thị Kim Liên (Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị khu vực II), điểm đặc sắc trong cách tiếp cận của Nghị quyết số 80-NQ/TW chính là sự chuyển hóa hệ giá trị thành chuẩn mực hành vi cá nhân. Bởi lẽ, hệ giá trị chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi nó hóa thân vào ý thức và hành vi của mỗi người.

Theo chuyên gia này, 8 chuẩn mực cốt lõi được xác lập trong Nghị quyết số 80-NQ/TW tạo nên một "bản sắc" vừa truyền thống vừa hiện đại. Trong cách tiếp cận đó, "yêu nước" và "đoàn kết" là 2 giá trị nền tảng, làm nên bản sắc của dân tộc; là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam. Trong thời bình, yêu nước là sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc, là khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh. Đoàn kết không chỉ là sự tương trợ trong hoạn nạn mà là sự đồng thuận xã hội, tạo nên sức mạnh tổng lực để thực hiện các mục tiêu chiến lược của Đảng.

Cùng với đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt "tự cường" và "sáng tạo" ở vị trí trọng yếu. Tự cường là ý chí tự lực, không trông chờ ỷ lại; còn sáng tạo là chìa khóa để con người Việt Nam bứt phá trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Đây là những giá trị "động", thúc đẩy cá nhân không ngừng làm mới mình.

Trong khi đó, "nghĩa tình" và "trung thực" là những giá trị điều tiết các mối quan hệ xã hội. Trung thực là nền tảng của niềm tin; nghĩa tình là sợi dây gắn kết nhân văn, giúp xã hội không trở nên vô cảm trong vòng xoáy của kinh tế thị trường.

Còn "trách nhiệm" và "kỷ cương" là những chuẩn mực mang tính "pháp trị" và "đức trị" kết hợp. Trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng; kỷ cương trong thượng tôn pháp luật và kỷ luật lao động. Đây chính là yếu tố tạo nên sự chuyên nghiệp của nguồn nhân lực chất lượng cao.

Như phân tích, TS Liên cho rằng, điểm đặc sắc trong cách tiếp cận của Đảng hiện nay chính là sự tương thích và tiếp nối giữa các tầng nấc giá trị. Ở đây, chúng ta xây dựng con người mới bằng cách "hiện đại hóa" những giá trị bền vững.

"Sự giao thoa giữa "nhân ái, nghĩa tình" và "trách nhiệm, kỷ cương": nếu truyền thống nhấn mạnh vào tình làng nghĩa xóm, "lá lành đùm lá rách" (nhân ái), thì con người hiện đại cần nâng tầm sự nhân ái đó thành trách nhiệm xã hội. Một người có trách nhiệm chính là một người biết thực hành lòng nhân ái một cách văn minh và bền vững nhất" - bà phân tích - "Ngược lại, kỷ cương không làm mất đi sự nghĩa tình, mà giúp sự nghĩa tình được thực hiện trong một khuôn khổ công bằng, minh bạch, tránh tình trạng "một người làm quan cả họ được nhờ" vốn là mặt trái của tâm lý dòng tộc cũ"...

Để các chuẩn mực này thực sự trở thành hành vi cá nhân, chuyên gia này cho rằng, quá trình chuyển hóa cần trải qua 3 bước: Nhận thức (biết); thẩm thấu (tin) và hành động (làm). Sự chuyển hóa này đòi hỏi mỗi cá nhân phải thực hiện quá trình "tự giáo dục" và "tự tu dưỡng". Khi một công chức giải quyết hồ sơ nhanh chóng vì lòng "trách nhiệm", hay một doanh nhân từ chối gian lận vì sự "trung thực", đó chính là lúc hệ giá trị đã thực sự sống trong con người họ.

Tạo thành một cấu trúc giá trị tích hợp

Tiếp cận từ góc nhìn xã hội học văn hóa, ThS Nguyễn Anh Tuấn (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) cho rằng, 8 chuẩn mực nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW tạo thành một cấu trúc giá trị tích hợp, phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và yêu cầu phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các giá trị này không chỉ mang ý nghĩa định hướng đạo đức mà còn đóng vai trò như những "mã văn hóa" điều chỉnh hành vi xã hội và định hình căn tính con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Theo ông, yêu nước là giá trị trung tâm, có tính xuyên suốt trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Đoàn kết là giá trị thể hiện tính gắn kết xã hội, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển. Tự cường là giá trị phản ánh năng lực chủ thể của cá nhân và cộng đồng trong việc thích ứng với những biến đổi của môi trường xã hội.

Trong khi đó, một giá trị mang đậm tính văn hóa truyền thống là nghĩa tình. Giá trị này phản ánh chiều sâu đạo lý trong các mối quan hệ xã hội, đặc biệt trong bối cảnh văn hóa Á Đông coi trọng tình cảm và nghĩa vụ. Trung thực là một trong những giá trị cốt lõi tạo nên niềm tin xã hội, mà niềm tin là yếu tố nền tảng cho sự vận hành hiệu quả của các thiết chế xã hội và nền kinh tế thị trường.

Còn trách nhiệm là giá trị gắn liền với vai trò xã hội của cá nhân trong cộng đồng. Trong xã hội hiện đại, mỗi cá nhân đồng thời đảm nhận nhiều vai trò khác nhau (công dân, người lao động, thành viên gia đình…), và mỗi vai trò đều đi kèm với những nghĩa vụ nhất định. Kỷ cương là giá trị đảm bảo trật tự và ổn định xã hội, gắn với các thiết chế xã hội và hệ thống chuẩn mực điều chỉnh hành vi. Sáng tạo là giá trị mang tính động lực, đặc biệt quan trọng trong xã hội tri thức, là kết quả của sự tương tác giữa cá nhân và môi trường xã hội.

Như phân tích, chuyên gia Nguyễn Anh Tuấn cho rằng, nhìn tổng thể, 8 giá trị chuẩn mực con người Việt Nam trong Nghị quyết số 80-NQ/TW tạo thành một hệ thống có tính liên kết chặt chẽ. Các giá trị này không chỉ bổ sung cho nhau mà còn tạo nên sự cân bằng giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa ổn định và phát triển.

Chẳng hạn, trung thực và kỷ cương tạo nền tảng cho trật tự xã hội; đoàn kết và nghĩa tình củng cố sự gắn kết cộng đồng; trong khi tự cường và sáng tạo thúc đẩy sự phát triển và đổi mới. Chính sự kết hợp này tạo nên một hệ giá trị toàn diện, phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội Việt Nam trong thời kỳ mới.

Từ đây, ông Tuấn cho rằng, việc xây dựng và phát huy hệ giá trị này không chỉ là nhiệm vụ mang tính định hướng mà còn là một quá trình xã hội hóa lâu dài, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể và thiết chế khác nhau. Điều này cho thấy tính phức tạp nhưng cũng là tính tất yếu của việc xây dựng hệ giá trị con người trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

(Còn tiếp)