Chấm thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông môn Ngữ văn: Đổi mới theo tư duy mở

Hiện nay, các Hội đồng thi trên cả nước đang triển khai công tác chấm thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông năm 2026. Năm nay, ngoài việc công bố đáp án như thông lệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố hướng dẫn chấm thi với môn Ngữ văn, lần đầu tiên được áp dụng chấm bằng rubric.

Theo nhận định của nhiều giáo viên, việc sử dụng rubric vào chấm tự luận môn Ngữ văn giúp đánh giá khách quan, công bằng hơn, coi trọng năng lực và tính mở trong bài làm của học sinh.

Tôn trọng tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh

Từ hướng dẫn chấm của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cô Thái Thị Thanh Huyền, Trường Trung học Phổ thông Chuyên Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh cho biết: Hướng dẫn chấm bám sát yêu cầu của đề thi. Dựa vào đáp án này, giáo viên khá dễ dàng trong việc phân hoá năng lực của thí sinh dựa trên bài làm. Điểm đáng chú ý là phần Viết được triển khai theo rubric, từ chỗ chấm theo thang điểm, đếm ý nay chuyển sang chấm theo định hướng, coi trọng năng lực và tính mở của đáp án. Đây là điểm đổi mới phù hợp với mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Theo cô Thái Thị Thanh Huyền, trong chương trình Ngữ văn 2018, giám khảo không thể dựa vào đáp án chấm một cách máy móc để đếm ý cho điểm như trước đây. Giám khảo phải biết nhận định năng lực của các em học sinh qua bài làm, năng lực đọc hiểu, năng lực lập luận, năng lực sử dụng ngôn ngữ, tạo lập văn bản… Vì thế, những bài làm có cách tiếp cận khác đáp án nhưng phù hợp với yêu cầu đề bài đều có thể được ghi nhận.

Đồng tình với việc chấm thi tự luận môn Ngữ văn bằng rubric, thầy Dương Trung Thành, Trường Phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Bắc Ninh chia sẻ: Rubric bộc lộ lợi thế rất rõ. Rubric không chỉ chấm học sinh có nêu được giải pháp hay không mà chấm cách học sinh tư duy về giải pháp ấy. Từ góc độ chấm thi, rubric giúp điểm số công bằng hơn. Bài viết chỉ có khẩu hiệu sẽ không thể đứng ngang với bài có phân tích. Bài đủ ý nhưng nhạt sẽ không thể ngang với bài có phát hiện riêng. Bài văn trơn tru nhưng vay mượn văn mẫu sẽ không thể che lấp sự thiếu hụt về tư duy. Ngược lại, một học sinh có cách nhìn mới, có lập luận chắc, có giọng văn riêng sẽ được ghi nhận xứng đáng, dù em không đi theo đúng trình tự ý trong đáp án. Đây chính là tinh thần đánh giá năng lực.

Thầy Dương Trung Thành nhấn mạnh: Rubric có lợi thế lớn trong việc ghi nhận cá tính riêng trong tư duy. Với đề "Steve Jobs Việt Nam", sẽ có học sinh nhấn mạnh vai trò cá nhân: khát vọng lớn, kỷ luật tự học, năng lực công nghệ. Có học sinh lại nhấn mạnh môi trường: chính sách thu hút nhân tài, đầu tư nghiên cứu khoa học, chấp nhận thất bại, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ khởi nghiệp. Nhiều bài viết có thể đặt vấn đề rất sắc: ta không cần sao chép Steve Jobs, mà cần tạo điều kiện để người Việt trở thành phiên bản xuất sắc nhất của chính mình. Những hướng viết ấy không giống nhau, nhưng đều có thể đúng nếu lập luận thuyết phục. Nếu chấm theo đáp án cứng dễ làm người chấm lúng túng trước những cách nghĩ khác.

Chấm theo rubric giúp người chấm phân biệt giữa học sinh biết nói điều đúng và học sinh biết nghĩ điều sâu; giữa bài viết có đủ ý và bài viết có hồn; giữa lời kêu gọi chung chung và giải pháp có nền tảng nhận thức. Nếu đáp án truyền thống giúp giữ đường biên của bài làm thì rubric giúp nhìn thấy độ cao, độ rộng và độ sáng của tư duy.

Cô Đỗ Thị Hương Giang, Trường Trung học Phổ thông Chuyên Lê Hồng Phong, Ninh Bình cũng nhận định: Đáp án, hướng dẫn chấm bám sát yêu cầu của các câu hỏi trong đề thi, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản nghị luận và năng lực tạo lập văn bản nghị luận xã hội, văn bản nghị luận văn học của học sinh bậc Trung học Phổ thông.

Điểm đáng chú ý trong hướng dẫn chấm năm nay đó là ở mỗi câu hỏi, các yêu cầu cần đạt được nêu hoặc trình bày một cách cụ thể, chi tiết đến từng ý nhỏ, ngay cả đối với những câu hỏi mở. Hướng dẫn chấm phần đọc hiểu đưa ra những quy định chặt chẽ về cách cho điểm trong mỗi ý, phần viết yêu cầu chấm theo rubric nhằm tăng cường tính khách quan của đánh giá định lượng, giảm bớt độ chủ quan của đánh giá định tính. Những điểm mới này đòi hỏi giám khảo vừa phải tôn trọng đáp án, hướng dẫn chấm để không rơi vào chủ quan, cảm tính vừa phải biết vận dụng đáp án một cách linh hoạt để không rơi vào cứng nhắc, đếm ý cho điểm.

Theo cô Đỗ Thị Hương Giang, dù có những yêu cầu chặt chẽ và các mô tả tỉ mỉ trong các tiêu chí chấm nhưng đáp án vẫn có độ mở để ghi nhận những cách tiếp cận và diễn đạt khác nhau của học sinh, tôn trọng tư duy độc lập, sự sáng tạo của học sinh trong trả lời đọc hiểu và viết đoạn văn, bài văn nghị luận.

Thay đổi cách dạy, cách học trong nhà trường

Từ đề thi, đáp án và hướng dẫn chấm thi môn Ngữ văn năm nay, các giáo viên đều chung nhận định rằng, cần phải thay đổi cách dạy, cách học trong nhà trường với môn học này. 

Để đáp ứng các dạng đề mở và yêu cầu đánh giá năng lực môn Ngữ văn, theo cô Phạm Thị Diệu Linh, Trường Trung học Phổ thông Chuyên Võ Nguyên Giáp, tỉnh Quảng Trị, học sinh cần chuẩn bị tốt năng lực giải quyết vấn đề và có tính sáng tạo, ngoài ra cần rèn luyện thêm năng lực cảm thụ văn chương. Giáo viên phải thường xuyên, tích cực cập nhật, nâng cao trình độ để tiệm cận hơn với thực tế làm bài phong phú, đa dạng của học sinh.

Cô Trần Huỳnh Nhị, Trường Trung học Phổ thông Hòa Ninh, Vĩnh Long chia sẻ: "Nhiều năm đi dạy, tôi rất trăn trở và lo lắng vì năng lực đọc – hiểu của học sinh rất hạn chế, vì học sinh không có được thói quen đọc sách, đây là tình trạng báo động, kéo theo năng lực viết cũng hạn chế. Với đề thi như năm nay, học sinh không còn làm bài nhờ vào văn mẫu mà học sinh phải làm bài bằng năng lực thực sự của mình".

Từ đó, cô Trần Huỳnh Nhị cho rằng, những thay đổi trong cách ra đề và chấm thi đặt ra yêu cầu mới đối với việc dạy học Ngữ văn hiện nay. Giáo viên cần dạy học sinh đọc hiểu chứ không phải đọc chữ. Việc hiểu phải dựa trên tri thức chuyên môn, tri thức đời sống. Đồng thời, cần dạy học sinh tự lực viết ra suy nghĩ, dám viết bằng nội lực, không sợ sai, biết tự đánh giá nội dung viết, biết đối chiếu với hướng dẫn để rút kinh nghiệm điều chỉnh cách viết, biết tìm tòi tự học để mở rộng vốn từ, mở rộng nội dung diễn đạt. Việc đọc hiểu vô cùng quan trọng vì chỉ khi hiểu mới có thể nhận thức đúng, hành động đúng, mới biết phản biện, mới biết áp dụng vào thực tiễn…

Đồng quan điểm trên, cô Thái Thị Thanh Huyền bày tỏ: Đề thi và đáp án năm nay phản ánh rõ tinh thần đổi mới của chương trình. Việc sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa và các vấn đề gắn với thực tiễn có ý nghĩa trong đánh giá năng lực học sinh, học sinh không thể học vẹt như trước mà cần học bằng tư duy, năng lực cá nhân thực sự của mình. Vì vậy, việc dạy học Ngữ văn đã phải thay đổi từ ba bốn năm nay, giáo viên cần hình thành cho học sinh kỹ năng đọc hiểu văn bản ở các thể loại, khuyến khích các em mở rộng vốn đọc để nâng cao năng lực đọc hiểu của mình.

Giáo viên cần luyện tập cho học sinh ngay từ những bậc học dưới và nâng dần trình độ cho đến những năm học Trung học Phổ thông. Ngoài ra, việc sử dụng ngôn ngữ để tạo lập văn bản cũng rất quan trọng nên giáo viên khi chấm chữa bài cho học sinh đều phải chú trọng khâu này.

Cô Thái Thị Thanh Huyền chia sẻ: Xưa nay khi chấm thi tốt nghiệp môn Ngữ vân, nhiều quan điểm cho rằng, cần "đãi cát tìm vàng", chỉ cần các em viết được ý nọ ý kia là có thể cho điểm thì nay, học sinh cần phải diễn đạt cho chuẩn ngữ pháp, chuẩn sự trong sáng của tiếng Việt mới cho điểm tuyệt đối.

Theo kế hoạch, điểm thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông năm 2026 sẽ được công bố vào 8 giờ ngày 1/7.