Văn hoá

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam

16/11/2026 06:53 GMT+7 Google News

Là một trong những hoạt động trong khuôn khổ kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), triển lãm Tổ nghề và danh nho nước Việt tại khu Thái Học (Văn Miếu - Quốc Tử Giám) không chỉ mở màn cho Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, mà còn tiếp nối hành trình đánh thức lớp ký ức đô thị từ dự án nghệ thuật "Chuyện đình trong phố". Ở đây, lần đầu tiên người xem cảm nhận "mạch kết nối thú vị giữa những tấm bia tiến sĩ uy nghiêm với không gian sinh kế sầm uất của 36 phố phường Kẻ Chợ"...

Kéo dài đến ngày 5/12, triển lãm do Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức, với giám tuyển là họa sĩ Nguyễn Thế Sơn. Không đơn thuần là một trưng bày tiểu sử hoặc hiện vật lịch sử, sự kiện là cuộc đối thoại đa chiều giữa tư liệu quá khứ, tinh hoa làng nghề truyền thống và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, tôn vinh 8 vị tiến sĩ có tên trên bia đá Văn Miếu đồng thời là tổ nghề thủ công, cùng nhà nho Đặng Huy Trứ với nghề nhiếp ảnh.

Sợi dây nối liền "trường học" và "kẻ chợ"

Trong tâm thức lâu đời của người Việt Nam, trường học và chợ búa thường được nhìn nhận như 2 không gian tách biệt. Từ xưa đến nay, các diễn ngôn về Văn Miếu - Quốc Tử Giám thường tập trung vào truyền thống khoa bảng, đạo học, mà ít khi gắn kết với khu vực Kẻ Chợ - nơi giao thương và sản xuất thủ công sầm uất của Thăng Long xưa. Theo họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, triển lãm Tổ nghề và danh nho nước Việt khiến mọi người có thể hình dung về những vị tiến sĩ gắn kết với những vị tổ nghề, để mang lại nghề nghiệp cho các cộng đồng ngày hôm nay.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 1.

Họa sĩ Nguyễn Thế Sơn giới thiệu về triển lãm “Tổ nghề và danh nho nước Việt” cho đại biểu và du khách. Ảnh: BTC

Nguyễn Thế Sơn chia sẻ, ý tưởng làm triển lãm nhen nhóm từ quá trình ông nghiên cứu các ngôi đình thờ tổ nghề trong khu phố cổ Hà Nội. Bản thân từng là sinh viên học sơn mài, thường xuyên lên phố Hàng Hòm mua sơn ta, vàng, bạc về vẽ, nhưng anh cũng từng không hề hay biết rằng, ngay trên con phố ấy còn có đình Hà Vĩ (số 11 Hàng Hòm) thờ ông tổ nghề sơn - tiến sĩ Trần Lư. Trong quá trình hợp tác thực hiện các dự án nghệ thuật tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, anh càng bất ngờ khi phát hiện tên tuổi Trần Lư được khắc trang trọng trên chính những tấm bia tiến sĩ nơi đây. Cùng với đó, một số tiến sĩ có bia tại Văn Miếu cũng có đình thờ trong khu phố cổ Hà Nội trong vai trò là tổ nghề sáng lập.

"Có lẽ đây là triển lãm đầu tiên đề cập tới câu chuyện về những nhà nho mà lại là tổ nghề. Họ không chỉ là những nhà khoa bảng đỗ đạt để làm quan thuần túy, mà rất nhiều vị danh nho đã dấn thân vào con đường học tập về nghề, mang lại sinh kế cho cộng đồng dân làng", giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 2.

Họa sĩ Nguyễn Thế Sơn (phải) cùng các nghệ sĩ tại không gian tôn vinh tổ nghề nhiếp ảnh - nhà nho Đặng Huy Trứ. Ảnh: BTC

Theo anh, 36 phố phường xưa từng quy tụ khoảng 50 nghề thủ công. Mỗi cộng đồng nghề từ các làng xã lên kinh đô lập nghiệp đều chung tiền mua đất, dựng nên những ngôi nhà chung - chính là những ngôi đình nhỏ xinh nằm lọt thỏm giữa phố thị để thờ vọng tổ nghề. Thế nhưng, cùng với sự biến đổi của thời cuộc, nhiều phường nghề mai một, ký ức về những ngôi đình trong phố dần phai nhạt.

"Có lẽ đây là triển lãm đầu tiên đề cập tới câu chuyện về những nhà nho mà lại là tổ nghề" - giám tuyển Nguyễn Thế Sơn.

Đó là lý do dự án nghệ thuật "Chuyện đình trong phố" được anh ấp ủ suốt 5 năm qua. Lần này, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, dự án được triển khai quy mô với đồng loạt 12 triển lãm tại 12 ngôi đình cổ, kết nối trực tiếp với triển lãm Tổ nghề và danh nho nước Việt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Anh hy vọng việc mở cửa thường xuyên các di sản "ngủ quên" như những không gian sáng tạo này, nghệ thuật sẽ góp phần giải quyết bài toán phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô. Bởi lẽ, di sản chỉ thực sự sống và bền vững khi gắn liền với nền tảng văn hóa, lịch sử và sinh kế của người dân.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 4.

Không gian trưng bày "Tổ nghề và danh nho nước Việt"

Cuộc đối thoại giữa bia đá và nghệ thuật đương đại

Bước vào không gian trưng bày tại khu Thái Học, người xem ấn tượng với hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện, tạo nên gạch nối thị giác giữa hình tượng bia đá truyền thống với ngôn ngữ hiện đại. Trên những tấm bia ấy, tên tuổi của các vị tiến sĩ - gồm Lương Như Hộc (nghề in mộc bản), Phạm Đôn Lễ (nghề dệt chiếu), Trần Lư (nghề làm sơn ta), Nguyễn Quang Tán (nghề ép dầu), Phùng Khắc Khoan (nghề dệt lượt), Lê Công Hành (nghề thêu), Nguyễn Thời Trung (nghề thuộc da), Nguyễn Chính (nghề dát thiếc) được thắp sáng, đối thoại trực tiếp với các tác phẩm đương đại xung quanh.

Ở góc trưng bày về nghề dệt chiếu của tiến sĩ Phạm Đôn Lễ, họa sĩ Vũ Xuân Đông mang đến tác phẩm sắp đặt Sợi đay, sợi cói đầy hoài niệm với chất liệu từ chính vùng đất quê hương ông, vùng đất chiếu Nga Sơn (Thanh Hóa). Họa sĩ Vũ Xuân Đông sưu tầm 20 chiếc go dệt chiếu - bộ phận bằng gỗ được đục lỗ để đưa sợi qua khung, vốn được ví như "xương cốt" của khung dệt - để dựng nên không gian sắp đặt.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 5.

Nghệ sĩ Vũ Xuân Đông (phải) cùng các nghệ nhân bên tác phẩm "Sợi đay, sợi cói". Ảnh: BTC

Bên cạnh đó là 26 bức tranh nhỏ và 7 bức tranh lớn làm từ giấy dó và sợi cây, được thắp sáng từ bên trong. Cứ 2 ngày, họa sĩ lại sáng tác thêm 1 bức tranh mới ngay tại triển lãm bằng kỹ thuật dùng khuôn trổ hình, mô phỏng cách bà con làng chiếu đập phẩm màu, in hoa văn lên chiếu. Các bức tranh kể lại từ sự tích tổ nghề, hoạt động sản xuất cho đến huyền tích Từ Thức gặp tiên của vùng đất Nga Sơn.

"Những câu chuyện về giá trị truyền thống đã được nhắc lại hàng chục năm nay, nhưng để đánh thức nó cần cái tâm, sự kiên trì và phương pháp chuyển tải mới. Đưa vật liệu truyền thống vào sắp đặt đương đại giúp công chúng tiếp cận dễ dàng và có ấn tượng thị giác mạnh mẽ hơn" - họa sĩ Vũ Xuân Đông bộc bạch.

Trong khi đó, câu chuyện về tiến sĩ Nguyễn Quang Tán - người mang về nghề ép dầu lạc thắp sáng cho nhân dân - được kể lại bằng ngôn ngữ điêu khắc. Nhà điêu khắc Thái Nhật Minh sử dụng những mảnh gốm cổ thời nhà Mạc để ghép nên chân dung vị tiến sĩ cầm trên tay chân đế đèn gốm cổ, gợi nhắc về một lịch sử dù từng vụn vỡ nhưng vẫn được chắp nối, tỏa sáng. Phía trên, nhà điêu khắc Đinh Văn Trọng tạo hình những chiếc đèn lồng hình con chim - lấy cảm hứng từ mẫu đèn dầu thời Mạc - như một lời tri ân gửi tới nghề ép dầu xưa.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 6.

Không gian tôn vinh nghề thuộc da của tổ nghề - tiến sĩ Nguyễn Thời Trung với các tác phẩm vẽ và cắt sắt của họa sĩ Vũ Xuân Đông kết hợp cùng tư liệu của nhà nghiên cứu Phạm Long, khắc họa 5 bước từ thuộc da đến đóng giày

Sự giao thoa giữa nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật còn hiện diện rõ nét ở khu vực nghề thuộc da (tiến sĩ Nguyễn Thời Trung) với các tác phẩm vẽ và cắt sắt của họa sĩ Vũ Xuân Đông kết hợp cùng tư liệu của nhà nghiên cứu Phạm Long, khắc họa 5 bước từ thuộc da đến đóng giày và những biển quảng cáo hiệu giày đầu thế kỷ 20 ở Hà Nội ngay trên chất liệu da thật nguyên miếng. Trong khi đó, nghề dệt lượt, dệt là (tiến sĩ Phùng Khắc Khoan) - thứ chế phẩm tơ lụa cao cấp từng gắn với câu thành ngữ "quần là áo lượt" nhưng nay gần như thất truyền - được hồi sinh ngoạn mục qua sự phối hợp giữa nghệ nhân làng La Khê với những thiết kế áo dài sáng tạo của sinh viên Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật.

Không gian triển lãm còn quy tụ nhiều thực hành đặc sắc khác như nghề sơn ta thếp vàng (tiến sĩ Trần Lư), nghề thêu (tiến sĩ Lê Công Hành), nghề dát thiếc (tiến sĩ Nguyễn Chính), nghề nhiếp ảnh (Đặng Huy Trứ) với góc nhìn đa dạng, sự kết nối lịch sử - đương đại của nghệ sĩ nhiều lứa tuổi.

Giữ lửa nghề xưa và khát vọng của người trẻ

Trong không gian triển lãm, tại khu vực giới thiệu nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu - nơi tôn vinh tổ nghề - tiến sĩ Lương Như Hộc, nghệ nhân Nguyễn Công Tráng bày tỏ niềm tự hào khi tên cụ tổ nghề in mộc bản đất Hải Phòng được khắc trên tấm bia tiến sĩ đầu tiên dưới thời vua Lê Thánh Tông (năm 1484).

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 7.

Nghệ nhân Nguyễn Công Tráng, làng in mộc bản Thanh Liễu, Hải Phòng (phải) cùng nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt thao tác khắc, in mộc bản tại sự kiện. Ảnh: BTC

"Là người con của làng nghề có lịch sử gần 600 năm, để lại nhiều di sản, tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc và vinh dự khi được mang sản phẩm đến giới thiệu với du khách trong và ngoài nước ngay tại không gian linh thiêng này", ông Tráng chia sẻ. Dù nghề thủ công ngày nay ít nhiều mai một, nhưng những gia đình như gia đình ông vẫn kiên trì bám nghề. Ông nhắc lại câu ca truyền đời của dân làng như một lời tri ân sâu sắc gửi tới tổ nghề: "Đình Sinh, quán Sếu, chùa Tràng / Trong ba làng ấy không làm có ăn" - bởi nhờ có nghề mộc bản do cụ tổ truyền lại, người dân quê ông không phải "chân lấm tay bùn" làm ruộng mà vẫn có cuộc sống ấm no nhờ nghề khắc in mộc bản.

Tiếp nối nghề truyền thống, nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt cho biết, anh đã dày công phục hồi những bộ đồ khắc cổ, những tấm mộc bản hơn 100 năm tuổi, bản khắc sắc phong, bản in Trúc Lâm Đại Sĩ xuất sơn đồ, Đại Việt sử ký toàn thư hoặc bản công bố quốc hiệu Việt Nam năm 1804 dưới thời vua Gia Long. Những sáng tác mới của anh đặt cạnh tác phẩm của các họa sĩ tên tuổi như Trần Nguyên Đán, Tuệ Thư, Pháp Quang, Trần Quân Dương cho thấy một dòng chảy tiếp nối không ngừng giữa các thế hệ.

Tinh thần tiếp nối từ truyền thống đến đương đại còn được thấy ở những gương mặt trẻ như Nguyễn Thị Thúy, sinh viên năm cuối Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Mang đến triển lãm kỹ thuật gắn trứng và dầm bạc trên chất liệu sơn ta truyền thống, nhưng thay vì thể hiện trên mặt phẳng tranh quen thuộc, Thúy ứng dụng lên những chiếc bình gốm, bình gỗ mang dáng dấp hiện đại.

Câu chuyện về những danh nho là tổ nghề của Việt Nam - Ảnh 8.

Gương mặt trẻ Nguyễn Thị Thúy mang đến triển lãm kỹ thuật gắn trứng và dầm bạc trên chất liệu sơn ta truyền thống, nhưng thay vì thể hiện trên mặt phẳng tranh quen thuộc, Thúy ứng dụng lên những chiếc bình gốm, bình gỗ mang dáng dấp hiện đại

"Trước đây em chỉ thực hành sơn mài như một chất liệu truyền thống, nhưng qua triển lãm này, em mới biết đến tiến sĩ Trần Lư - ông tổ nghề sơn mài Việt Nam. Được tiếp xúc với các nhà nho, nghệ nhân và nghệ sĩ đi trước, em thấy mình được mở mang rất nhiều, càng thêm trân trọng nghề và có ý thức trau dồi để đưa văn hóa cha ông vào tác phẩm của thế hệ trẻ", Thúy bày tỏ.

Từ những tấm bia đá trầm mặc của Quốc Tử Giám đến nhịp sống hối hả của phố phường hôm nay, triển lãm Tổ nghề và danh nho nước Việt cho thấy di sản không hề nằm yên trong quá khứ. Khi tri thức khoa bảng gặp gỡ bàn tay tài hoa của nghệ nhân và tư duy sáng tạo của nghệ sĩ đương đại, những giá trị truyền thống tiếp tục sinh sôi, trở thành nguồn lực sống động cho sự phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô!

12 triển lãm tại 12 ngôi đình cổ

Trong Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, dự án "Chuyện đình trong phố" tổ chức đồng loạt 12 triển lãm tại 12 ngôi đình nơi phố cổ. Đó là các triển lãm: Chuyện Đình Vũ Thạch tại 13 Bà Triệu; Đối thoại với tranh Hàng Trống tại Đình Nam Hương, 75 Hàng Trống; Chuyện Đình Phả Trúc Lâm tại 40 Hàng Hành; Chuyện Đình Cổ Vũ tại 85 Hàng Gai; Chuyện Đình Hoa Lộc Thị tại 90 Hàng Đào; Chuyện Đình Kim Ngân tại 42 Hàng Bạc; Chuyện Đình Xuân Phiến Thị tại 4 Hàng Quạt; Chuyện Đình Hà Vĩ tại 11 Hàng Hòm; Chuyện Đình Yên Thái tại 8 Ngõ Tạm Thương; Chuyện Đình Tú Thị tại 2A Yên Thái; Chuyện phố nghề Đông Nam dược Lãn Ông tại Hội quán Phúc Kiến, 40 Lãn Ông; Chuyện Đình Hành Tích tại 1 Lò Rèn.

Trừ triển lãm Chuyện phố nghề Đông Nam dược Lãn Ông diễn ra từ 16 đến 30/11, các triển lãm khác kéo dài từ 14 đến 28/11. Trong khuôn khổ các triển lãm có các hoạt động như không gian sắp đặt và tương tác, workshop mở xưởng nghệ sĩ…

Mi Mi

Cùng chuyên mục

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm