"Bóng núi" - tiếng nói của ký ức tình yêu và trách nhiệm với lịch sử

Giữa dòng hồi tưởng của một người lính, Bóng núi (NXB Văn học) không chỉ là thơ, mà là một không gian ký ức nơi tình yêu, mất mát và trách nhiệm với lịch sử cùng lên tiếng. Từ những trải nghiệm đã được thời gian chưng cất, tập thơ lặng lẽ mở ra một đối thoại sâu sắc giữa quá khứ và hiện tại, nhắc nhớ về cái giá của hòa bình và nghĩa vụ gìn giữ những giá trị đã được đánh đổi bằng máu và nước mắt.

Đây là tập thơ mới nhất của nhà thơ, cựu chiến binh Nguyễn Văn Á được ấn hành trong dịp tháng Tư lịch sử vừa qua. Không chỉ đánh dấu một cột mốc sáng tác đáng chú ý của một cây bút đến với văn chương muộn, tác phẩm này còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt văn hóa - tinh thần, như một nén tâm hương tri ân quá khứ, tri ân những con người đã hiến dâng tuổi trẻ và sinh mệnh cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Từ hành trình sống đặc biệt…

Bóng núi ra đời từ hành trình sống đặc biệt, nơi thơ không phải là điểm khởi đầu mà là điểm lắng của đời người. Không thuộc mẫu hình nhà thơ chuyên nghiệp trưởng thành từ môi trường văn chương, Nguyễn Văn Á bước vào thơ sau khi đã trải qua gần trọn một đời binh nghiệp và báo chí.

Sinh ra trong một gia đình nghèo, sớm thiếu vắng tình mẫu tử, lớn lên trong những năm tháng chiến tranh, ông nhập ngũ từ năm 1971, trực tiếp chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị - một trong những chiến địa khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Những năm sau đó, ông tiếp tục có mặt tại các mặt trận biên giới Tây Nam và phía Bắc, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia trong giai đoạn hậu chiến đầy biến động. Gần ba thập niên quân ngũ, từ người lính binh nhì đến cấp hàm Thượng tá, cùng quãng thời gian làm báo trong môi trường kinh tế thị trường sau khi chuyển ngành, đã tạo nên một nền tảng trải nghiệm dày dặn, nơi ký ức cá nhân luôn gắn bó mật thiết với những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc.

Từ nền tảng ấy, thơ đến với ông như nhu cầu tự thân, như một sự trở về, một cách đối thoại với chính mình và với quá khứ. Không cầu kỳ trong kỹ thuật biểu đạt, không đặt nặng tham vọng cách tân, thơ Nguyễn Văn Á hình thành từ sự lắng đọng của cảm xúc, từ những ký ức đã được thời gian chưng cất.

Như nhận định của Đại tá, PGS-TS Nguyễn Thanh Tú, đó là thứ thơ "không cố tình làm", mà "tứ thơ, ý thơ cứ đến neo vào tâm trạng", mang vẻ thô mộc nhưng chân thật, "như vàng ròng của tâm hồn". Nhận định này không chỉ khái quát phong cách sáng tác, mà còn chỉ ra nguồn cội của giá trị thẩm mỹ trong thơ Nguyễn Văn Á: Sự chân thành của trải nghiệm và độ chín của cảm xúc.

Ký ức mang "tiếng lòng của lính"

Tập thơ Bóng núi gồm 96 bài, được cấu trúc thành 3 phần: Hoài cảm, Xuân đợi và Bóng núi. Đây không đơn thuần là sự phân chia hình thức, mà là một tổ chức nội tại theo logic cảm xúc, phản ánh hành trình vận động từ cái riêng đến cái chung, từ những rung động cá nhân đến những suy tư mang chiều sâu lịch sử và triết lý.

Ở phần Hoài cảm, người đọc bắt gặp những ký ức đầu đời, những rung động tình yêu trong trẻo nhưng đã nhuốm màu chia ly. Sang phần Xuân đợi, không gian cảm xúc mở rộng với những ám ảnh về thời gian, về sự lỡ dở, về những giấc mơ không trọn vẹn. Và đến phần Bóng núi, giọng điệu thơ trở nên trầm tĩnh hơn, mang tính chiêm nghiệm, hướng tới những giá trị bền vững như quê hương, đất nước, mẹ, đồng đội và lịch sử.

Điểm nổi bật xuyên suốt tập thơ là sự hiện diện dày đặc của ký ức. Tuy nhiên, ký ức trong thơ Nguyễn Văn Á không dừng lại ở hoài niệm đơn thuần, mà trở thành một không gian nghệ thuật, nơi quá khứ và hiện tại liên tục đối thoại, soi chiếu lẫn nhau.

Như nhận xét của nhà thơ Ngô Đức Hành, quá khứ trong thơ ông "không mất đi, mà trở thành một thành tố văn hóa", góp phần định hình nhận thức và cảm xúc của con người hôm nay. Chính vì vậy, đọc Bóng núi, người đọc không chỉ gặp lại một đời người, mà còn nhận ra bóng dáng của một thế hệ, một thời đại, nơi những số phận cá nhân hòa vào dòng chảy lớn của lịch sử dân tộc.

Trong thế giới ký ức ấy, chiến tranh hiện lên không phải như một khái niệm trừu tượng, mà là một thực tại cụ thể, với đầy đủ những mất mát, hy sinh và ám ảnh. Những câu thơ về chiến trường không tô vẽ, không cường điệu, mà giữ được độ chân thực đến ám ảnh: những người lính "ăn ngủ dưới hầm", "uống nước hố bom", "chôn đồng đội chẳng còn nguyên thi thể", những vết thương "không mảnh đạn" nhưng đeo đẳng suốt đời.

Theo Đại tá, PGS-TS Nguyễn Thanh Tú, đó chính là "tiếng lòng của lính", một thứ tiếng nói không cần trang sức ngôn từ, bởi bản thân trải nghiệm đã đủ sức lay động.

Cùng với chiến tranh, tình yêu là một mạch cảm xúc quan trọng tạo nên chiều sâu cho tập thơ. Nhưng đó không phải là tình yêu lãng mạn tách rời hiện thực, mà là tình yêu trong bối cảnh chiến tranh - nơi mỗi rung động cá nhân đều gắn với trách nhiệm và số phận đất nước. 

Những hình ảnh như "ngọn đèn lay động", "hoa bưởi tiễn người đi", "hoa gạo tháng Ba"… không chỉ là chi tiết đời sống, mà đã trở thành những biểu tượng thẩm mỹ, mang theo ký ức của một thời. Tình yêu trong thơ Nguyễn Văn Á vì thế vừa trong trẻo, vừa day dứt, vừa riêng tư mà cũng vừa mang tính thế hệ.

Đặc biệt, hình tượng người phụ nữ trong Bóng núi - người mẹ, người vợ, người yêu - hiện lên với chiều sâu cảm xúc và giá trị biểu tượng rõ nét. Họ là những con người chịu đựng nhiều mất mát nhất, nhưng cũng là những người gìn giữ bền bỉ nhất những giá trị của đời sống.

Những câu thơ viết về mẹ, về người phụ nữ chờ đợi, về những thanh niên xung phong đã qua tuổi xuân… không chỉ gợi lên nỗi đau, mà còn tôn vinh vẻ đẹp của sự hy sinh thầm lặng. Ở đó, thơ không chỉ là biểu đạt cảm xúc, mà còn là một hình thức ghi nhận, một cách dựng lên những "tượng đài trữ tình" trong ký ức cộng đồng.

Về phương diện nghệ thuật, thơ Nguyễn Văn Á mang đậm tính mộc mạc, giản dị. Ngôn ngữ thơ gần với lời nói đời thường, ít dụng công tu từ phức tạp, nhưng chính sự giản dị ấy lại tạo nên cảm giác chân thật, dễ chạm tới người đọc. Tuy vậy, trong dòng chảy chung ấy, vẫn xuất hiện những câu thơ có tính đột sáng, tạo hiệu ứng thẩm mỹ mạnh mẽ. 

Có thể nói, Bóng núi là một tập thơ không tìm cách gây ấn tượng bằng những tuyên ngôn lớn, mà thuyết phục người đọc bằng chính sự chân thật của nó. Đó là sự chân thật của ký ức, của cảm xúc, của một đời người đã đi qua chiến tranh và trở về với những suy tư lắng đọng. Trong ý nghĩa ấy, Bóng núi là một hình thức lưu giữ ký ức, một nén tâm hương tri ân, một lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình và trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc gìn giữ những gì đã được đánh đổi bằng máu và nước mắt.