Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn học Nam Cao

Khu tưởng niệm nhà văn, liệt sỹ Nam Cao tại xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình đang được bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị như một không gian di sản văn học giàu sức sống. 

Không chỉ là nơi tưởng nhớ một nhà văn lớn của đất nước, khu tưởng niệm còn góp phần gìn giữ, lan tỏa tinh hoa văn học Việt Nam hiện đại, trở thành điểm kết nối giữa di sản văn chương Nam Cao với đời sống văn hóa đương đại.

Giáo dục văn hóa, lịch sử địa phương

Nhà văn, liệt sỹ Nam Cao (1915 - 1951) tên thật Trần Hữu Tri, là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền văn học hiện đại Việt Nam. Không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm với tư cách một cây bút xuất sắc của văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945, ông còn là nhà văn lớn của văn học kháng chiến, một trí thức, chiến sỹ cách mạng kiên trung, giàu tinh thần nhân đạo. Cuộc đời ngắn ngủi nhưng nhiều cống hiến của ông đã trở thành biểu tượng về trách nhiệm xã hội, lý tưởng sống và nhân cách người cầm bút. Với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp cách mạng và văn học nghệ thuật nước nhà, ông được Đảng, Nhà nước truy tặng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996.

Nhiều năm qua, Trường Trung học Cơ sở Hòa Hậu, xã Nam Lý được giao nhiệm vụ chăm sóc, bảo vệ Khu lưu niệm nhà văn, liệt sỹ Nam Cao. Công việc tưởng chừng giản dị nhưng mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, trở thành hoạt động thường xuyên, thiêng liêng của thầy và trò nhà trường. Hằng tuần, học sinh cùng giáo viên dọn dẹp, chăm sóc khu mộ và không gian nhà tưởng niệm, vừa góp phần gìn giữ một công trình văn hóa của địa phương, vừa bồi đắp niềm tự hào khi được sinh ra và học tập trên quê hương của một nhà văn lớn.

Em Trần Ngọc Khánh Băng, học sinh lớp 9A5 chia sẻ, mỗi lần quét dọn, chăm sóc cây xanh hay lau các hiện vật, em càng hiểu hơn giá trị của di sản. Qua đó, em thêm kính trọng tài năng, nhân cách và lý tưởng sống cao đẹp của nhà văn Nam Cao. Các hoạt động tại khu tưởng niệm không chỉ giúp cảnh quan di tích ngày càng xanh, sạch, đẹp mà còn nhắc nhở thế hệ trẻ phải cố gắng học tập, rèn luyện đạo đức, sống có trách nhiệm để tiếp nối những giá trị tốt đẹp mà ông để lại.

Không dừng lại ở việc bảo vệ di tích, nhà trường còn chủ động đưa nội dung về thân thế, sự nghiệp và giá trị tư tưởng của nhà văn Nam Cao vào giảng dạy trong các tiết học chính khóa và hoạt động ngoại khóa. Với cách tiếp cận sinh động, gắn lý thuyết với trải nghiệm thực tế tại Khu lưu niệm, các tiết học đã thực sự thu hút sự quan tâm, hứng thú của học sinh, giúp các em tiếp cận văn học không chỉ qua trang sách mà còn bằng cảm xúc và sự chiêm nghiệm.

Ông Trần Hữu Thân, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học Cơ sở Hòa Hậu cho rằng, giáo dục văn hóa địa phương gắn với di sản Nam Cao có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Qua đó, học sinh hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn hóa, phẩm chất con người, quan niệm sống và lý tưởng cách mạng của nhà văn quê hương mình; đồng thời bồi đắp nhận thức, hình thành năng lực và phẩm chất tốt đẹp cho thế hệ trẻ. Đây cũng là cách để các em nâng cao ý thức trân trọng, gìn giữ và phát huy di sản văn hóa truyền thống của quê hương.

Mỗi năm Khu tưởng niệm nhà văn, liệt sỹ Nam Cao đón khoảng 2.500 - 3.000 lượt khách tham quan, trong đó học sinh, sinh viên chiếm tỷ lệ lớn. Đối với các em, mỗi chuyến tham quan không chỉ là một hoạt động ngoại khóa mà còn là tiết học sinh động, nơi văn học gắn liền với lịch sử và đời sống. Từ những trải nghiệm ấy, di sản Nam Cao tiếp tục được lan tỏa, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng tình yêu văn chương, lòng tự hào và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ.

"Bảo tàng sống" của văn học Việt Nam hiện đại

Khu tưởng niệm nhà văn, liệt sỹ Nam Cao được xây dựng trên chính quê hương ông ở làng Đại Hoàng. Đây không chỉ là điểm đến mang ý nghĩa tri ân, tưởng niệm mà còn là không gian di sản giàu giá trị văn hóa, lịch sử, góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị tư tưởng, nghệ thuật đặc sắc của nhà văn Nam Cao.

Nằm trong khuôn viên rộng 5.460m2, Khu tưởng niệm được quy hoạch hài hòa với cảnh quan làng quê Bắc Bộ, gồm lăng mộ, nhà tưởng niệm, vườn cây và hồ nước, tạo nên một tổng thể trang nghiêm nhưng gần gũi. Nhà tưởng niệm được khởi công xây dựng năm 2001 và hoàn thành năm 2004. Đến năm 2011, nhân kỷ niệm 60 năm ngày mất của nhà văn, hệ thống trưng bày được sắp xếp, bổ sung, hoàn thiện theo bốn mảng nội dung chính: Quê hương và gia đình nhà văn Nam Cao; Cuộc đời và sự nghiệp văn học; Hành trình tìm lại Nam Cao và các hoạt động tưởng niệm, tôn vinh nhà văn. Cách trưng bày khoa học, mạch lạc đã giúp công chúng tiếp cận đầy đủ, sâu sắc hơn về con người, tư tưởng và phong cách sáng tác của ông.

Không gian khu tưởng niệm được xây dựng như một "bảo tàng mở", lưu giữ và giới thiệu nhiều tư liệu, hiện vật quý, các tác phẩm tiêu biểu của Nam Cao cùng những bài viết, công trình nghiên cứu của các tác giả trong, ngoài nước. Với ông Trần Hữu Vịnh, cựu chiến binh xã Nam Lý, khu lưu niệm không chỉ là nơi trưng bày hiện vật mà còn là điểm gặp gỡ của những người yêu văn chương. Nơi đây trở thành không gian lắng đọng để du khách thắp nén hương tri ân, chiêm nghiệm những giá trị nhân văn sâu sắc mà nhà văn đã gửi gắm trong từng trang viết.

Mộ phần và Khu tưởng niệm nhà văn Nam Cao cùng toàn bộ không gian sống, làm việc gắn với cuộc đời ông hàm chứa nhiều giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, xã hội, giáo dục và nghệ thuật. Đây là biểu trưng sinh động cho bản sắc văn hóa vùng Bắc bộ, phản ánh đời sống, tâm hồn và số phận con người nông thôn Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Hằng năm, tại khu tưởng niệm thường xuyên diễn ra các hoạt động tri ân và nhiều sự kiện văn hóa, giáo dục ý nghĩa khác.

Với những giá trị tiêu biểu đó, ngày 24/2/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Mộ và Khu lưu niệm Nam Cao là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam khẳng định, sự nghiệp văn chương của Nam Cao là một di sản văn hóa đặc biệt, có sức lan tỏa bền bỉ, ngày càng được đông đảo công chúng trong nước và bạn bè quốc tế quan tâm, nghiên cứu.

Không chỉ dừng lại ở giá trị tưởng niệm và giáo dục, Khu tưởng niệm Nam Cao còn mở ra tiềm năng phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng. Du khách đến đây có thể trải nghiệm không gian làng quê Bắc bộ qua các homestay truyền thống, thưởng thức đặc sản nổi tiếng như chuối ngự Đại Hoàng, cá kho làng Nhân Hậu, hay tìm hiểu nghề dệt truyền thống của làng Vũ Đại... Sự kết hợp giữa di sản văn học, đời sống văn hóa bản địa và sản phẩm du lịch đặc trưng hứa hẹn tạo nên sức hút riêng cho vùng đất này.

Khu tưởng niệm nhà văn, liệt sỹ Nam Cao sẽ không chỉ là điểm đến của ký ức, mà còn là không gian văn hóa sống động, góp phần đưa di sản văn học Việt Nam đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.