Văn hoá

950 năm Quốc Tử Giám: Mạch nguồn quốc học và truyền thống trọng dụng hiền tài

13/11/2026 15:19 GMT+7

2026 đánh dấu tròn 950 năm Quốc Tử Giám được thành lập (1076 - 2026), một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử giáo dục và văn hiến Việt Nam.

Từ một thiết chế giáo dục do nhà nước Đại Việt tổ chức, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài. Trải qua 950 năm, giá trị của di sản không chỉ nằm ở những dấu tích lịch sử còn lưu giữ, còn ở tư tưởng coi trọng tri thức, đề cao đạo lý, gắn việc học với trách nhiệm xây dựng đất nước - những điều vẫn còn nguyên ý nghĩa trong công cuộc phát triển hôm nay.

Dấu mốc trưởng thành của một quốc gia độc lập

Năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập, đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục và xây dựng nhà nước ở Đại Việt. Trải qua nhiều biến đổi của lịch sử, Quốc Tử Giám đã trở thành một biểu tượng đặc biệt của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và văn hiến của dân tộc Việt Nam

950 năm Quốc Tử Giám: Mạch nguồn quốc học và truyền thống trọng dụng hiền tài - Ảnh 1. — Không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám hôm nay gợi lại hành trình hình thành của một thiết chế giáo dục có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Văn Miếu được xây dựng năm 1070; Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076. Ảnh: TTXVN

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang, Đại học Quốc gia Hà Nội, để nhìn nhận đầy đủ giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám đối với nền quốc học cũng như di sản văn hóa Việt Nam, cần đặt di tích này trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của dân tộc. Việt Nam là quốc gia có một lịch sử rất riêng so với nhiều nước trên thế giới. Sau khi bước vào thời kỳ lập quốc không lâu, đất nước đã mất chủ quyền và phải trải qua hơn 1.000 năm Bắc thuộc. Trong suốt thời gian đó, cha ông ta phải đấu tranh bền bỉ, thậm chí hy sinh xương máu, để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trước sức ép đồng hóa của một nền văn minh phát triển khác, đồng thời vẫn phải tìm cách tiếp thu những tinh hoa văn hiến, văn minh của nhân loại - đặc biệt là nền văn minh Trung Hoa ở ngay bên cạnh. Đây là một quá trình hết sức khó khăn, đòi hỏi sự kiên trì và bản lĩnh của cả dân tộc.

Sau khi giành lại độc lập vào thế kỷ X, các triều đại Đại Việt từng bước củng cố nền tự chủ, xây dựng một quốc gia độc lập, phát triển. Phải trải qua gần một thế kỷ, đến cuối thế kỷ XI, đất nước mới có đủ điều kiện và sự trưởng thành cần thiết để chủ động tiếp nhận, khai thác những giá trị tinh hoa về tư tưởng, chính trị, văn hóa, giáo dục của nền văn minh bên ngoài, phục vụ công cuộc xây dựng quốc gia. Trong bối cảnh ấy, sự ra đời của Quốc Tử Giám mang ý nghĩa đặc biệt, thể hiện sự tiếp nhận và phát triển Nho giáo, đồng thời cho thấy bước trưởng thành của một quốc gia độc lập trong việc xây dựng nền tảng văn hóa, tư tưởng, giáo dục của riêng mình.

Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang nhấn mạnh, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không nên chỉ được nhìn nhận đơn thuần như một thiết chế Nho giáo hay một cơ sở giáo dục thời quân chủ mà là những nền tảng của văn hóa truyền thống, bản sắc dân tộc, là quá trình tiếp biến những giá trị văn minh bên ngoài để hình thành một nền quốc học Việt Nam. Vì vậy, dấu mốc thành lập Quốc Tử Giám cách đây 950 năm, cần được nhìn nhận như sự khởi đầu quan trọng của một nền văn hiến Việt Nam, được xây dựng trên cơ sở độc lập, tự chủ, là một thiết chế văn hóa, chính trị có vai trò quan trọng trong việc hình thành nền tảng tư tưởng, xây dựng đội ngũ trí thức, củng cố hệ thống chính quyền quốc gia.

Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhìn nhận lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của quá trình dựng nước, giữ nước gắn liền với sự hình thành, phát triển của nền văn hiến, trong đó giáo dục và việc trọng dụng hiền tài luôn được coi là nền tảng của sự hưng thịnh quốc gia. Trải qua các thời kỳ lịch sử, cùng với việc xây dựng thiết chế chính trị, hoàn thiện bộ máy quản lý đất nước, cha ông ta đã sớm nhận thức rằng sức mạnh bền vững của quốc gia không chỉ được tạo dựng từ tiềm lực kinh tế, quân sự hay lãnh thổ, trước hết bắt nguồn từ con người, từ tri thức, đạo lý. Chính trong dòng chảy tư tưởng đó, Quốc Tử Giám ra đời, từng bước trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài, phát triển văn hóa của dân tộc.

Theo Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, 2026 đánh dấu tròn 950 năm Quốc Tử Giám được thành lập, một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt không chỉ đối với lịch sử giáo dục Việt Nam còn đối với tiến trình phát triển của nền văn hóa dân tộc. Trong gần một thiên niên kỷ, Quốc Tử Giám không đơn thuần là trường học cao cấp đầu tiên của quốc gia, còn là nơi hội tụ và lan tỏa những giá trị tiêu biểu của truyền thống đạo học Việt Nam; nơi hun đúc lý tưởng học tập, tinh thần phụng sự đất nước, khát vọng cống hiến của nhiều thế hệ hiền tài; đồng thời là biểu tượng của một truyền thống coi trọng tri thức, đạo học, nhân tài như nền tảng cho sự hưng thịnh của quốc gia. Những giá trị ấy đã vượt ra ngoài phạm vi của một thiết chế giáo dục trong lịch sử để trở thành bộ phận quan trọng của di sản văn hóa và bản sắc phát triển của dân tộc Việt Nam.

Bồi đắp giá trị đạo học

Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu cho rằng, điều làm nên giá trị đặc biệt của Quốc Tử Giám không chỉ nằm ở vai trò là trường học cao cấp đầu tiên của quốc gia mà còn ở việc trở thành trung tâm hội tụ, hệ thống hóa, lan tỏa những giá trị tiêu biểu của truyền thống đạo học Việt Nam. Tại đây, tri thức được hệ thống hóa thông qua chương trình đào tạo, đội ngũ giảng dạy, chế độ học tập, thi cử, tuyển chọn nhân tài. Những giá trị như trọng đạo, trọng học, tu dưỡng nhân cách, đề cao trách nhiệm đối với quốc gia, xã hội không chỉ được truyền thụ như những chuẩn mực giáo dục, từng bước trở thành nền tảng tinh thần của tầng lớp trí thức Đại Việt. Chính quá trình đó đã tạo nên sự thống nhất giữa giáo dục, đạo đức và quản trị quốc gia - một đặc điểm nổi bật của truyền thống đạo học Việt Nam.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Thị An, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Quốc Tử Giám hội tụ nhiều thành tố quan trọng của văn hóa bác học trong nền văn hiến Việt Nam. Đó là thiết chế giáo dục với hệ thống khoa cử, đào tạo nhân tài; là tri thức được hình thành từ nền học vấn Nho học và hệ thống kinh điển; là đạo lý với những chuẩn mực về tu thân, trị quốc, trách nhiệm xã hội; là những gương mặt trí thức tiêu biểu của dân tộc; đồng thời là di sản tư liệu, biểu tượng văn hóa được lưu giữ qua các thế hệ.

Trong lịch sử Quốc Tử Giám, tinh thần ấy được thể hiện rõ qua truyền thống tôn vinh người tài. Năm 1484, dưới triều Lê Thánh Tông, triều đình bắt đầu dựng bia Tiến sĩ để ghi danh những người đỗ đại khoa. Hệ thống 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, ghi danh hơn 1.300 vị Tiến sĩ từ khoa thi năm 1442 đến năm 1779, phản ánh một chặng đường dài của nền giáo dục và khoa cử Nho học Việt Nam.

Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương, Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng hệ thống văn bia Tiến sĩ là một bộ phận tiêu biểu của di sản quốc học Việt Nam, gắn với lịch sử giáo dục, khoa cử và việc tuyển chọn, trọng dụng nhân tài của quốc gia. Những bài ký trên bia Tiến sĩ vừa ghi lại thành tựu học tập của người đỗ đạt, vừa gửi gắm những quan điểm về giáo dục và việc dùng người. Từ việc đề cao người tài, khuyến khích việc học đến nhấn mạnh trách nhiệm của người làm quan, các văn bia cho thấy tri thức luôn được đặt trong mối quan hệ với lợi ích của quốc gia, cộng đồng.

Đưa di sản đạo học vào đời sống hôm nay

Đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo cùng quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng đang tạo ra những thời cơ - thách thức chưa từng có đối với sự phát triển quốc gia. Trong bối cảnh đó, nguồn lực con người, chất lượng giáo dục, năng lực sáng tạo, khả năng phát huy giá trị văn hóa dân tộc ngày càng trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, sức mạnh nội sinh của đất nước. Điều đó đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại các giá trị lịch sử không chỉ như những di sản cần bảo tồn, còn như những nguồn lực cần được khơi dậy, chuyển hóa thành động lực phát triển.

Nhìn từ góc độ đó, Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu cho rằng, những tư tưởng về trọng học, trọng đạo, trọng hiền tài; triết lý giáo dục hướng tới sự phát triển toàn diện con người; tinh thần học tập suốt đời; trách nhiệm phụng sự quốc gia, ý thức gìn giữ, phát huy văn hóa dân tộc vẫn còn nguyên giá trị trong quá trình xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam hiện nay. Với tư cách là một di sản gắn liền với lịch sử giáo dục, truyền thống trọng dụng hiền tài, Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần tiếp tục phát huy vai trò trong việc lan tỏa những giá trị tốt đẹp của đạo học. Điều đó đòi hỏi di sản không chỉ được gìn giữ trong không gian di tích, cần được kết nối với trường học, với công chúng và các hoạt động văn hóa, giáo dục trong đời sống hiện nay.

950 năm Quốc Tử Giám: Mạch nguồn quốc học và truyền thống trọng dụng hiền tài - Ảnh 5. — Các hình thức trình chiếu công nghệ và trải nghiệm số tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang mở thêm cách tiếp cận di sản, kết nối kiến trúc cổ kính với công chúng đương đại. Ảnh: TTXVN

Các chuyên gia cho rằng, cùng với giáo dục di sản, việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu cũng cần được quan tâm. Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57- NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp về Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hệ thống bia Tiến sĩ, tư liệu Hán - Nôm, các nhà khoa bảng và danh nhân giáo dục có thể tạo nên một nguồn học liệu có giá trị. Khi được số hóa, chuẩn hóa và kết nối, những tư liệu vốn nằm trong phạm vi lưu trữ chuyên môn sẽ có thêm điều kiện đến với nhà nghiên cứu, giáo viên, học sinh và công chúng.

Tiến sĩ Đỗ Thị Hương Thảo, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội gợi mở việc xây dựng một hệ sinh thái tri thức mở từ di sản, trong đó có cơ sở dữ liệu về Quốc Tử Giám, Văn Miếu, bia Tiến sĩ và các nguồn tư liệu Hán - Nôm; bản đồ số về các nhà khoa bảng, danh nhân giáo dục; thư viện số và học liệu mở phục vụ nghiên cứu, giảng dạy. Cùng với đó, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ, các trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng để nguồn lực di sản được khai thác hiệu quả hơn.

Nhìn lại chặng đường 950 năm, Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu khẳng định, giá trị lớn nhất của Quốc Tử Giám không chỉ là những công trình kiến trúc, hệ thống văn bia hay những dấu tích vật chất của một thiết chế giáo dục cổ xưa. Điều bền vững hơn chính là sự kết tinh của một hệ giá trị về giáo dục, đạo học, hiền tài và trách nhiệm đối với quốc gia. Hệ giá trị ấy đã vượt qua giới hạn của một giai đoạn lịch sử để trở thành bộ phận quan trọng của di sản đạo học Việt Nam, tiếp tục được kế thừa, bồi đắp, phát huy trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước hôm nay.

Phương Lan/ TTXVN

Tag

Văn Miếu Quốc Tử Giám

Cùng chuyên mục

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm