950 năm Quốc Tử Giám: Đổi mới cách kể chuyện để công chúng chủ động khám phá và cảm nhận di sản

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển văn hóa. 

Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tinh thần này được cụ thể hóa thông qua việc đổi mới hoạt động trải nghiệm, đa dạng hóa các ấn phẩm hướng dẫn và từng bước ứng dụng công nghệ trong giới thiệu di sản.

Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua bảng giới thiệu hay lời thuyết minh, du khách ngày càng có thêm cơ hội chủ động khám phá di tích thông qua các hoạt động tương tác, trải nghiệm trực tiếp và những phương tiện hỗ trợ trực quan. Những cách tiếp cận mới góp phần làm phong phú hành trình tham quan, đồng thời đưa các giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đưa lịch sử đến gần công chúng qua trải nghiệm tương tác

Một trong những cách tiếp cận mới tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với hành trình tìm hiểu lịch sử di tích. Với "hộ chiếu" trải nghiệm "Hành trình Quốc học - Dấu ấn tri thức", người tham gia được khám phá các điểm tham quan thông qua những nhiệm vụ, câu hỏi và thử thách. Việc hoàn thành từng chặng, thu thập dấu xác nhận và tìm hiểu thông tin tại các địa điểm giúp hành trình tham quan trở nên sinh động, có mục tiêu cụ thể hơn. Ở một số hoạt động khác, lịch sử được tái hiện thông qua hình thức nhập vai và tương tác.

Chương trình "Gặp gỡ hiền tài" tạo điều kiện để người tham gia tiếp cận câu chuyện về các danh nhân, nhà khoa bảng trong không gian gắn với lịch sử giáo dục của đất nước. Qua đó, những nhân vật và sự kiện trong quá khứ được truyền tải bằng hình thức gần gũi, dễ tiếp nhận và ghi nhớ hơn.

Trần Thị Thu Vân, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết, dù đã có hiểu biết nhất định về lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trải nghiệm trực tiếp vẫn đem lại cho cô những cảm nhận khác biệt. Vân ấn tượng với chặng thứ hai của "hộ chiếu", khi người tham gia lựa chọn các mảnh ghép và đặt lên bức tường gần Khuê Văn Các để hoàn thiện một bức tranh lớn. Đã biết khá rõ về lịch sử của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, em thích những hoạt động trải nghiệm. Khi trực tiếp tham gia, em được hiểu sâu hơn về lịch sử của Văn Miếu.

Theo Vân, các hoạt động tương tác không chỉ tạo hứng thú cho người trẻ mà còn có thể khơi gợi sự quan tâm của khách quốc tế đối với lịch sử, văn hóa Việt Nam. Cô đề xuất di tích có thể mở rộng thêm những trải nghiệm gắn với giáo dục truyền thống như tìm hiểu các danh hiệu trong hệ thống khoa cử xưa: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa hoặc thử viết thư pháp.

Bên cạnh tăng tính tương tác, cách tổ chức tham quan cũng hướng tới trao cho du khách quyền chủ động lựa chọn nội dung và nhịp độ khám phá. Lê Đỗ Linh Nga, sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, từng biết đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám qua sách giáo khoa và các phương tiện truyền thông. Trong chuyến tham quan cùng bạn bè để tìm tư liệu cho bài tập môn Cơ sở văn hóa, Nga có thời gian quan sát các công trình, tìm hiểu những câu chuyện lịch sử gắn với di tích.

Điều khiến Nga chú ý là câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" trong bài ký do Thân Nhân Trung soạn, được khắc trên bia Tiến sĩ năm 1484 dưới triều vua Lê Thánh Tông. Dù đã nhiều lần bắt gặp câu nói này trong quá trình học tập, việc trực tiếp đứng trước di tích giúp cô cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của tư tưởng trọng dụng nhân tài.

Nga chia sẻ: "Hình thức này cho em một sự tự do. Em có thời gian để lắng nghe, tìm hiểu, quay chụp, đứng lại nhìn ngắm và suy ngẫm cho bản thân".

Từ những trải nghiệm trên có thể thấy, việc đổi mới cách kể chuyện di sản không chỉ nằm ở nội dung được giới thiệu mà còn ở cách tổ chức hành trình tham quan. Khi du khách được chủ động lựa chọn điểm dừng, thời gian và nội dung quan tâm, việc khám phá di tích trở thành quá trình tương tác, tìm hiểu và cảm nhận thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.

Kết hợp ấn phẩm hướng dẫn và công nghệ trong giới thiệu di sản

Để hỗ trợ du khách chủ động khám phá, hệ thống thông tin tại di tích cần được tổ chức trực quan, dễ hiểu và thuận tiện. Bên cạnh các bảng giới thiệu, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã chú trọng bổ sung những công cụ hướng dẫn, giúp khách tham quan định hình lộ trình, nhận biết vị trí các công trình và tìm hiểu những thông tin cần thiết.

Ngày 3/11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Đại sứ quán Pháp, Viện Pháp tại Việt Nam và Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội giới thiệu hai ấn phẩm mới là sơ đồ và tờ gấp tham quan. Trong đó, sơ đồ thể hiện bố cục không gian, vị trí các công trình và những điểm tham quan chính, hỗ trợ du khách xác định hướng di chuyển, lựa chọn hành trình phù hợp. Tờ gấp cung cấp thông tin khái quát về lịch sử hình thành, kiến trúc, các nhân vật lịch sử cùng những giá trị văn hóa, giáo dục tiêu biểu của di tích. Hai ấn phẩm có chức năng bổ trợ cho nhau, vừa giúp khách định hướng trong không gian, vừa cung cấp thông tin nền để hiểu rõ hơn về địa điểm đang khám phá.

Đáng chú ý, sơ đồ được xây dựng bằng ba ngôn ngữ Việt, Anh và Pháp, hướng tới phục vụ nhiều nhóm khách tham quan trong nước và quốc tế. Đây cũng là kết quả hợp tác giữa các đơn vị Việt Nam và Pháp trong nghiên cứu, xây dựng các tuyến tham quan di sản.

Ông Eric Soulier, Tham tán Hợp tác và Hoạt động Văn hóa Đại sứ quán Pháp, Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam cho biết: "Quá trình hợp tác có sự tham gia của các nhà nghiên cứu, sinh viên và chuyên gia. Đây là sự hợp tác lâu dài giữa Pháp và Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được cụ thể hóa bằng sơ đồ mà chúng tôi giới thiệu đến công chúng hôm nay".

Theo ông Eric Soulier, việc xây dựng các tuyến tham quan nhằm giúp mọi người hiểu rõ hơn về địa điểm mình đang khám phá. Việc sử dụng ba ngôn ngữ cũng tạo điều kiện để khách nói tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Pháp tiếp cận di tích thuận tiện hơn.

Cùng với các công cụ trực quan, công nghệ số mở rộng khả năng truyền tải nội dung lịch sử bằng hình ảnh và âm thanh. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trình chiếu 3D Mapping đã được triển khai, góp phần đưa những câu chuyện về di tích đến gần công chúng thông qua hình thức thể hiện sinh động.

Từ trải nghiệm của mình, Trần Thị Thu Vân chia sẻ cô khá thích thú với hình thức trình chiếu này. Theo Vân, việc kết hợp các phương thức trình bày mới có thể tạo thêm hứng thú cho người trẻ, nhất là khi nội dung lịch sử được truyền tải trực quan, dễ tiếp nhận.

Trong khi đó, Linh Nga đề xuất di tích có thể phát triển thêm nội dung thuyết minh trên ứng dụng hoặc website, đồng thời mở rộng lựa chọn ngôn ngữ phục vụ du khách. Di tích Văn Miếu có thể thử những hình thức chuyển đổi số như có bài thuyết minh truyền sẵn trên app hoặc website, phiên ra thành nhiều thứ tiếng để du khách có thể sử dụng đúng ngôn ngữ của mình.

Đánh giá về những đổi mới trong hoạt động giới thiệu di sản, Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội cho rằng, việc đưa sơ đồ, tờ gấp cùng các công nghệ mới vào phục vụ khách tham quan là hướng đi thiết thực, kịp thời. Văn Miếu - Quốc Tử Giám là di tích quốc gia đặc biệt, gắn với lịch sử hình thành và phát triển của nền giáo dục Việt Nam, từng là trung tâm đào tạo nhân tài lớn của đất nước. Vì vậy, việc đổi mới phương thức giới thiệu cần hướng tới mục tiêu giúp công chúng hiểu rõ hơn những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục được lưu giữ tại đây.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh công nghệ cần được xem là phương tiện hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp. Những hình thức giới thiệu từ xa giúp người chưa có điều kiện đến di tích vẫn có thể tìm hiểu các giá trị văn hóa, nhưng việc tận mắt quan sát công trình, hiện vật và cảm nhận không gian lịch sử vẫn đem lại những trải nghiệm khác biệt.

Từ hoạt động trải nghiệm, hệ thống ấn phẩm hướng dẫn đến ứng dụng công nghệ, điểm chung trong những đổi mới tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là mở rộng phương thức tiếp cận di sản, đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng. Dù được thể hiện bằng hình thức nào, nội dung giới thiệu vẫn cần bảo đảm tính chính xác, làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa, tránh để yếu tố trải nghiệm hay công nghệ lấn át ý nghĩa của di sản.

Đổi mới cách kể chuyện di sản không đơn thuần là bổ sung những hoạt động trải nghiệm hay ứng dụng công nghệ mới, mà quan trọng hơn là tạo ra những phương thức tiếp cận phù hợp, giúp công chúng chủ động khám phá và cảm nhận. Qua đó, những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống hiếu học tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám tiếp tục được lan tỏa trong đời sống đương đại.