70 năm Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam: Từ nơi lưu giữ ký ức đến thiết chế văn hóa hiện đại

Ngày 17/7/1956, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam ra Quyết định thành lập Ban xây dựng Bảo tàng Quân đội - tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Quân Việt Nam. 

Trải qua 70 năm, Bảo tàng từng bước phát triển cả về cơ cấu, tổ chức, chức năng, nhiệm vụ; trở thành "một thiết chế văn hóa đa năng, tổng hợp, đặc biệt tiêu biểu của Quân đội và Quốc gia", một bộ phận quan trọng trong hệ thống bộ máy tổ chức hoạt động công tác đảng, công tác chính trị của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam cũng phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, trở thành bảo tàng hạng nhất trong hệ thống bảo tàng Việt Nam. Đến nay, với hơn 15 vạn hiện vật, nhiều loại hình, chất liệu đa dạng và nhiều bảo vật quốc gia, hiện vật có giá trị; công trình được xây dựng quy mô lớn, kiến trúc hiện đại, cảnh quan đẹp, nằm ở vị trí giao thông thuận lợi của Thủ đô Hà Nội, Bảo tàng đã trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng, biểu tượng của tinh thần, ý chí cách mạng, niềm tự hào của Quân đội, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa, tinh thần của cán bộ, chiến sĩ, nhân dân và khách quốc tế đến nghiên cứu, học tập về lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Đánh thức lịch sử bằng không gian trưng bày hiện đại

Nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công chúng về hưởng thụ văn hóa, nghiên cứu khoa học, từ năm 2020, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị đã triển khai xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam mới trên diện tích 38,66 ha tại phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội. Chủ trương của Thường vụ Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng là xây dựng Bảo tàng trở thành một thiết chế văn hóa đa năng, tổng hợp đặc biệt quan trọng, tiêu biểu của Thủ đô Hà Nội và quốc gia; có quy mô lớn, hiện đại, tiên tiến; phản ánh toàn diện, sâu sắc, có hệ thống, đa dạng, phong phú, hài hòa và hấp dẫn về lịch sử quân sự Việt Nam qua các thời kỳ; đáp ứng nhu cầu về giáo dục, học tập, nghiên cứu lịch sử quân sự; nhu cầu hưởng thụ văn hóa du lịch ngày càng cao của các tầng lớp nhân dân nói chung, của các lực lượng vũ trang nhân dân nói riêng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Ngày 1/11/2024, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam chính thức mở cửa đón, phục vụ khách tham quan tại địa điểm mới trên đại lộ Thăng Long. Công trình được đưa vào hoạt động đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam và 35 năm Ngày hội Quốc phòng toàn dân. Từ sáng sớm, dòng người đã xếp hàng dài chờ đợi để được "chạm" vào "nhịp đập" của lịch sử. Thời điểm đó, Bảo tàng trở thành một "hiện tượng" trong các điểm đến lịch sử, văn hóa của Thủ đô với hơn 30.000 lượt khách mỗi ngày ngay trong tuần đầu khai trương, con số biết nói đã khẳng định giá trị của những không gian trưng bày đã được "đánh thức" bằng ngôn ngữ thời đại.

Đối với mỗi người dân Việt Nam, địa chỉ mới này chính là một dấu mốc của lòng tự hào, một tọa độ tinh thần khơi sâu mạch ngầm yêu nước và lòng biết ơn trong đời sống xã hội. Trên diện tích hơn 386.000 m2, với 6 chủ đề trưng bày tiến trình lịch sử mở ra như 6 lát cắt thời gian, từ buổi đầu dựng nước đến hành trình xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới, mỗi không gian không chỉ tái hiện một giai đoạn lịch sử mà còn thể hiện tinh thần của cả một thời đại. Trong công tác trưng bày, Bảo tàng lấy con người - chủ nhân của lịch sử làm trung tâm, nổi bật rõ nét đặc trưng bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam; kế thừa các giá trị cốt lõi, các thế mạnh sẵn có, song vẫn tiếp cận nhiều cách trưng bày mới, hiện đại, phù hợp xu hướng phát triển của một bảo tàng tầm cỡ khu vực và quốc tế.

Điều làm nên sức hút nhất của bảo tàng mới chính là việc áp dụng công nghệ. Những sa bàn 3D Mapping tái hiện chân thực đến từng tiếng nổ của Chiến dịch Điện Biên Phủ; hơn 60 video clip tư liệu sống động; hệ thống màn hình cảm ứng thuyết minh tự động... Tham quan Bảo tàng, thế hệ trẻ hôm nay còn được chạm vào lịch sử: đẩy xe đạp thồ, kéo pháo, hay hóa thân thành những người lính giữa 12 ngày đêm khói lửa bảo vệ Thủ đô... Tính đến tháng 6/2026, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã đón gần 4 triệu lượt khách tham quan cả trong nước và quốc tế. Nhiều đoàn nguyên thủ, lãnh đạo cấp cao và đại diện ngoại giao đã chọn đây là điểm dừng chân quan trọng trong các chuyến thăm Việt Nam.

Đằng sau mỗi không gian và sự kiện trưng bày là đội ngũ những người làm bảo tàng đang thầm lặng, tận tâm cống hiến, từ sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, phục chế, thuyết minh, giáo dục công chúng đến chuyển đổi số và vận hành kỹ thuật. Mỗi bộ phận một nhiệm vụ nhưng cùng chung một sứ mệnh: giữ cho hiện vật không chỉ tồn tại trong kho mà tiếp tục sống trong tâm thức của công chúng.

Đại tá Lê Vũ Huy, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam khẳng định, các cán bộ, nhân viên của Bảo tàng luôn nhận thức sâu sắc vai trò, trách nhiệm trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa quân sự, xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm là giữ vững định hướng chính trị tư tưởng, quán triệt triển khai hiệu quả các chủ trương của Đảng, Nhà nước, Quân đội về phát triển văn hóa; đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ, hiện đại hóa trưng bày, phát triển các hình thức trải nghiệm tương tác, bảo tàng số. Qua đó góp phần lan tỏa các giá trị di sản văn hóa quân sự Việt Nam đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tiếp nối hành trình lan tỏa giá trị di sản văn hóa quân sự

Ngay từ khi đưa công trình vào vận hành, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã được tập trung nguồn lực cho giai đoạn 2 của dự án. Không gian trưng bày trong nhà sẽ được hoàn thiện tại tầng 2 và tầng 3 trên diện tích 11.740 m2, tổ chức thành 8 chuyên đề, 7 bộ sưu tập và 11 chuyên ngành quân sự (gồm các chuyên ngành: Hậu cần - Kỹ thuật, Thông tin liên lạc, Tình báo quốc phòng Việt Nam, Phòng không - Không quân, Hải quân, Biên phòng Việt Nam, Pháo binh Việt Nam, Tăng thiết giáp, Binh chủng Hóa học, Công binh Việt Nam, Binh chủng Đặc công).

Tại tầng 1 sẽ xây dựng hệ thống kho vô cơ, kho hữu cơ, kho mở và không gian bảo tàng số, đồng bộ trang thiết bị cùng phần mềm quản lý hiện đại. Bên cạnh đó, không gian trưng bày ngoài trời mở ra 3 lớp trải nghiệm: khu trưng bày hiện vật khối lớn rộng gần 40.000 m2; khu tái hiện các công trình quân sự tiêu biểu khoảng 28.500 m2 và không gian nghệ thuật điêu khắc khoảng 15.000 m2. Tuy nhiên, đích đến của Bảo tàng không nằm ở những con số diện tích. Với quy mô lớn, hiện đại, tiên tiến, phản ánh toàn diện sâu sắc và có hệ thống lịch sử quân sự Việt Nam qua các thời kỳ, nơi đây được xác định là một thiết chế văn hóa đa năng tổng hợp đặc biệt quan trọng, tiêu biểu của Thủ đô và quốc gia.

Tại Lễ kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống và đón nhận Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Ba của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam đã lưu ý đội ngũ cán bộ, nhân viên của Bảo tàng cần đổi mới mạnh mẽ tư duy từ quản lý sang quản trị hiện đại; nêu cao tinh thần chủ động, tích cực tham mưu về lĩnh vực bảo tồn, phát triển giá trị di sản văn hóa quân sự, góp phần giữ vững vị thế bảo tàng hàng đầu trong hệ thống bảo tàng Quân đội và quốc gia, từng bước vươn tầm khu vực và quốc tế; đồng thời, hoàn thành tốt nhiệm vụ xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam giai đoạn 2 bảo đảm chặt chẽ, đồng bộ, chất lượng, hiệu quả.

Bên cạnh đó, Đảng ủy, Ban Giám đốc cần tăng cường tổ chức cho cán bộ, nhân viên tham quan và học tập ở trong và ngoài nước để đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nâng cao chất lượng hiệu quả công tác chuyên môn; phát triển các hình thức trưng bày, trải nghiệm với công nghệ thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo; hợp tác liên thông trong hệ thống bảo tàng, làm cho mỗi hiện vật được tương tác sinh động, chạm đến cảm xúc và nhận thức của công chúng, giúp du khách có sự liên kết hiện vật với trải nghiệm không gian địa điểm thực, qua đó tăng sức hấp dẫn, quảng bá hình ảnh giá trị lịch sử văn hóa quân sự Việt Nam ra thế giới...

Từng bước trở thành trung tâm văn hóa, giáo dục và nghiên cứu hiện đại của Quân đội và quốc gia, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là nơi quá khứ được kể lại bằng ngôn ngữ của công nghệ và những trải nghiệm chân thực. Nơi đây, mỗi hiện vật không chỉ lưu giữ ký ức của một thời chiến đấu hào hùng mà còn góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ. Khi lịch sử được gìn giữ, kể lại và truyền cảm hứng bằng những phương thức mới, Bảo tàng sẽ tiếp tục là "địa chỉ đỏ" kết nối quá khứ với hiện tại, để những giá trị được hun đúc qua các cuộc kháng chiến trường kỳ luôn sống động trong đời sống hôm nay và mai sau.