'Yersin - Khúc hát cá ông' và hành trình không ngừng dịch chuyển của họa sĩ Tạ Huy Long

Giữa những đề cử của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - 2026, "Yersin - Khúc hát cá ông" của tác giả, họa sĩ Tạ Huy Long gây chú ý bởi vẻ đẹp khác biệt: vừa như một cuốn sách lịch sử, vừa như một khúc dân ca huyền hoặc về biển cả và con người Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Nhưng phía sau cuốn graphic novel ấy còn là dấu nối tiếp theo trong hành trình sáng tạo bền bỉ của một họa sĩ nhiều năm qua luôn không ngừng "dịch chuyển".

"Yersin - Khúc hát cá ông" và sắc màu khác biệt ở Dế Mèn 2026

Lấy cảm hứng từ cuộc đời bác sĩ Alexandre Yersin, tác phẩm không kể lại tiểu sử theo lối tuyến tính quen thuộc. Thay vào đó, Tạ Huy Long đưa Yersin bước vào hành trình khám phá vùng đất An Nam cùng cậu bé Tín và những cư dân miền biển Trung Bộ. 

Những chuyến đi nối tiếp từ làng chài ven biển, cao nguyên Lang Biang cho tới tâm dịch hạch ở Hong Kong mở ra một không gian vừa dữ dội vừa thơ mộng, nơi biển cả, rừng núi và đời sống dân gian hòa quyện trong những lớp màu giàu cảm xúc.

Xuyên suốt cuốn sách là hình tượng Cá Ông, cá voi trong tín ngưỡng dân gian miền biển. Trong tranh của Tạ Huy Long, Cá Ông không chỉ là một hình ảnh văn hóa mà còn trở thành biểu tượng của sự chở che, niềm tin và cảm thức về sự sống, cái chết giữa đại dương. Những khúc hát dân gian, truyền thuyết của ngư dân cùng sắc màu huyền bí của biển khiến tác phẩm mang hơi thở của một truyền thuyết được kể lại bằng hội họa.

Tạ Huy Long từng chia sẻ rằng anh muốn kể lại hành trình của Yersin bằng một lối kể "bán hư cấu", nơi có sự xuất hiện của Cá Ông, cậu bé Tín "không bao giờ già đi" hay những bác sĩ mỏ chim kỳ dị. 

Với anh, đó là cách để tái hiện một thế giới mà nhiều giá trị đẹp đẽ đang dần chìm vào quên lãng: chiến tranh, bệnh dịch, đau khổ rồi sẽ tan đi, nhưng ký ức về một con người phi thường đã chọn Việt Nam làm nơi xây dựng giấc mơ của mình vẫn còn vang vọng như "khúc hát Cá Ông chưa bao giờ biến mất".

Điểm đặc biệt của "Yersin - Khúc hát cá ông" nằm ở cách kể chuyện bằng hình ảnh. Hơn 200 bức tranh được thực hiện công phu, với nhiều đại cảnh giàu tính điện ảnh như biển đêm, rừng nhiệt đới, làng chài hay cao nguyên Lang Biang. Có những trang sách rực rỡ như giấc mơ, có những trang lại thô nhám và ám ảnh như những lớp ký ức cũ. Chính sự hòa trộn ấy khiến tác phẩm vượt khỏi khuôn khổ của một cuốn sách tiểu sử thông thường.

Theo chị Hoàng Thanh Thủy, Trưởng ban biên tập sách Khoa học của Nhà xuất bản Kim Đồng, đây là một dự án được đầu tư suốt nhiều năm. Từ ý tưởng ban đầu đến khi cuốn sách hoàn thiện mất khoảng tám năm với nhiều lần thay đổi về kết cấu và hình vẽ. Chị cho rằng tác phẩm không chỉ dành cho thiếu nhi mà còn có thể chạm tới độc giả ở nhiều độ tuổi khác nhau, bởi mỗi người sẽ tìm thấy trong đó một tầng cảm nhận riêng.

Tạ Huy Long cũng nhìn nhận "Yersin - Khúc hát cá ông" như một tác phẩm nhiều lớp. Trẻ em có thể bị cuốn hút bởi những hình ảnh khám phá, phiêu lưu, trong khi người trưởng thành lại suy tư nhiều hơn về bệnh dịch, về hành trình khai phá hay những biến đổi của vùng đất Nha Trang. Với anh, một tác phẩm tốt luôn mở ra nhiều tầng nghĩa giống như "Dế Mèn phiêu lưu ký", cuốn sách mà càng đọc lại ở những độ tuổi khác nhau, người đọc càng tìm thấy những ý nghĩa mới.

Tạ Huy Long và hành trình bền bỉ với minh họa, Dế Mèn và văn hóa Việt Nam

Sinh năm 1974 tại Hà Nội, Tạ Huy Long là một trong những gương mặt nổi bật của mỹ thuật minh họa thiếu nhi Việt Nam nhiều năm qua. Anh gắn bó với nhiều ấn phẩm của Nhà xuất bản Kim Đồng, đặc biệt là những tác phẩm liên quan đến văn hóa dân gian và lịch sử Việt Nam như "Dế Mèn phiêu lưu ký", "Lá cờ thêu sáu chữ vàng", "Lược sử nước Việt bằng tranh" hay "Hành trình sáng tạo chữ Quốc ngữ" (cuốn sách từng giành Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia).

Nhắc tới Tạ Huy Long cũng là nhắc tới hành trình dài anh đồng hành cùng hình tượng Dế Mèn. Anh là một trong những họa sĩ minh họa nổi bật nhất cho "Dế Mèn phiêu lưu ký" qua nhiều lần tái bản. Từ cảm hứng ấy, anh còn phát triển thành chuỗi tác phẩm hội họa, sắp đặt và điêu khắc.

Không chỉ dừng ở minh họa, Tạ Huy Long còn theo đuổi truyện tranh như một hình thức kể chuyện giàu tự do. Trước "Yersin - Khúc hát cá ông", anh từng ra mắt "Cửa sổ" năm 2014, một giấc mơ tuổi thơ về đứa trẻ muốn bay cùng bầy châu chấu bên bãi sông Hồng.

Tạ Huy Long nhắc tới một câu nói của Yersin mà anh tâm đắc: "Cuộc sống sẽ không còn ý nghĩa nếu không dịch chuyển". Với anh, sự dịch chuyển của người nghệ sĩ không chỉ là đi từ vùng đất này sang vùng đất khác, mà còn là dịch chuyển trong tư duy, trong cách kể chuyện và trong những miền sáng tạo mới. Từ thế giới đồng thoại của Dế Mèn tới lịch sử, huyền thoại hay hành trình khám phá của Yersin, tất cả đều là những "địa hạt" mà anh muốn bước vào để khám phá. "Trên hành trình ấy, tôi chỉ muốn làm điều tốt nhất mình có thể", anh chia sẻ.

Việc "Yersin - Khúc hát cá ông" lọt vào Top 10 chung khảo Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - 2026 cho thấy sự mở rộng đáng chú ý của giải thưởng đối với những hình thức kể chuyện mới như graphic novel.

Và giữa những tìm tòi mới của văn học – nghệ thuật thiếu nhi hôm nay, "Yersin - Khúc hát cá ông" hiện lên như một khúc hát khác lạ: nơi lịch sử được kể lại bằng những lớp màu, bằng ký ức dân gian và bằng hành trình nghệ thuật chưa bao giờ ngừng dịch chuyển của họa sĩ Tạ Huy Long.