Xem - Nghe - Thấy - Đọc

Buồn với Nỗi buồn chiến tranh

Thứ Ba, 23/09/2008 13:57 GMT+7

(TT&VH Cuối tuần) - Bất đồng giữa tác giả tiểu thuyết và ê kíp làm phim khiến dự án đưa Nỗi buồn chiến tranh (NBCT) lên màn ảnh vẫn đang giậm chân tại chỗ. Nhưng vấn đề của NBCT có phải chỉ là sự bất đồng này? Từ góc nhìn của một người Việt Nam với rất hiều quan tâm và ưu tư về điện ảnh Việt, tác giả Cương Thi, đưa ra những vấn đề rất đáng được suy nghĩ về câu chuyện này.

Nỗi buồn... của những người yêu NBCT

Về tác phẩm văn học NBCT có lẽ không cần phải nói nhiều. Có thể nói, cho đến nay NBCT là tác phẩm văn học Việt Nam được thế giới bên ngoài đánh giá rất cao. Đến giờ nó vẫn được bán tại các cửa hàng sách trực tuyến danh tiếng như Amazon, Barnes & Nobles... Từ khi ra mắt độc giả thế giới vào giữa thập niên 1990, những tờ báo danh tiếng của Mỹ như: Time, The London Times, The New York Times, Philadelphia Inquirer, The New Yorker, Washington Post... đã không tiếc lời ngợi khen tác phẩm văn học gây kinh ngạc của “phía bên kia”. Đặc biệt giới phê bình thế giới đánh giá rất cao, và xem NBCT nằm trong số những tiểu thuyết hay nhất về đề tài chiến tranh của mọi thời đại. Thậm chí NBCT còn được xếp “cùng mâm” với những tác phẩm văn học kinh điển lớn của đề tài này như All Quiet On The Western Front (được quen biết ở Việt Nam với tựa Phía Tây không có gì lạ) của Eric Maria Remarque, hay Heart Of Darkness (Trái tim đen tối) của Conrad. Gần đây NBCT được xếp trong top ten những kiệt tác văn học Đông Nam Á thế kỷ 20.
Nhà văn Bảo Ninh
Lẽ ra cuốn sách đã có một số phận sáng sủa hơn, nếu “nỗi buồn” không ập đến không bao lâu sau khi NBCT được trao tặng Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1992 (cùng với Mảnh đất lắm người nhiều ma Bến không chồng), một giải thưởng, nói như nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn là “giải duy nhất trong vòng mười lăm năm nay thường được nhắc tới như bằng chứng về con mắt tinh đời của những người chấm giải”. Thời điểm đó, NBCT đã rơi vào tầm ngắm của các nhà làm phim quốc tế. Một hãng truyền hình Anh quốc đã từng muốn thương lượng bản quyền để đưa cuốn sách lên màn ảnh. Một vài nhà sản xuất người Mỹ và Pháp cũng ao ước được đưa NBCT lên phim, mà chí ít phải có sự tham gia của những tên tuổi tầm cỡ như Oliver Stone, Brian De Palma, hoặc Trương Nghệ Mưu... trong vai trò đạo diễn hoặc nhà sản xuất.
 
Nhưng “số phận” đã “ném” NBCT vào im lặng trong nhiều năm, đến tận năm 2003 những bản in tiếng Việt với tựa Thân phận tình yêu mới rụt rè xuất hiện trở lại. Cũng phải nói thêm, một nguyên nhân khách quan khiến NBCT chưa thể lên màn ảnh thời điểm đó là bởi chủ đề chiến tranh Việt Nam thập niên 1990 đang bão hòa và chìm xuồng với thất bại (thương mại) của phim Heaven & Earth (Trời & Đất). Sau này mới biết, cuốn sách đã được Dominic Scriven - Giám đốc một quỹ đầu tư lớn tại Việt Nam, một người rất yêu tác phẩm này và là bạn của tác giả Bảo Ninh - đã mua quyền đưa NBCT lên phim từ rất lâu. Ông mua không phải với tư cách một nhà kinh doanh điện ảnh, mà đơn thuần chỉ vì quá yêu NBCT, và muốn nó có được một chỗ đứng xứng đáng với tầm vóc quốc tế của tác phẩm!

Nhưng nỗi buồn vẫn chưa dừng lại ở đây...!

Nỗi buồn… về bộ phim tương lai

Khi bộ phim chính thức đưa vào sản xuất, nhiều người đã đổ xô tìm hiểu xem đạo diễn phim, Nicolas Simon là ai, nhưng đều vô vọng bởi search trên Google hay IMDB (trang web dữ liệu điện ảnh lớn nhất thế giới) chỉ là tên của những bộ phim nhỏ kinh phí thấp, mà Nicolas Simon đứng tên trong vai trò đồng sản xuất hay điều hành sản xuất, ngoài ra không có thêm bất cứ một dòng thông tin nào.
 
Đạo diễn Nicolas Simon (bên phải) 
Giới làm phim ở phía Nam - nhất là những ai làm việc ở Hãng phim Giải Phóng - ít ai lạ Nicolas Simon. Anh là một người Mỹ, có gốc gác từ một nước Đông Âu (thường được gọi với tên thân mật là Nick). Trước đây anh đã từng trải qua một khóa học diễn xuất ở Mỹ, nhưng không theo đuổi nghề diễn viên mà sau đó chuyển sang học sản xuất phim. Sang Việt Nam từ đầu những năm 1990, khoảng 1993 - 1994 Nick về làm việc tại Hãng Lazennec Việt Nam (Pháp) (lúc ấy đặt văn phòng ở Hãng phim Giải Phóng) - chuyên làm quảng cáo và dịch vụ cho các đoàn phim nước ngoài đến Việt Nam - với vai trò sản xuất. Kể từ khi sang Campuchia để làm điều hành sản xuất cho bộ phim độc lập City Of Ghost (đạo diễn Matt Dillon), Nick đã không trở về làm việc tại Việt Nam nữa.

Từng tự hào là đã ở và làm việc tại Việt Nam hơn 10 năm, nhưng Nick lại không nói được tiếng Việt cũng như không thích nghi được với văn hóa bản xứ. Báo chí Việt Nam khi viết về Nick, thường chỉ nêu được mỗi thành tích lớn nhất của anh là... đạo diễn clip quảng cáo Nâng niu bàn chân Việt, mà quên đi ý tưởng tuyệt vời của clip này do một người Việt Nam nghĩ ra chứ không phải của Nick. Và năm 2007 vừa qua, anh tháp tùng cùng đạo diễn nổi tiếng Oliver Stone đến thăm Mỹ Lai với vai trò Line Producer của bộ phim Pinkville.

Theo tìm hiểu, kinh phí sản xuất của NBCT vào khoảng từ 2 - 3 triệu USD. Cho đến trước khi dự án tạm hoãn lại, công tác chuẩn bị gần như hoàn toàn im ắng và lặng lẽ. Trong khi ai đọc qua tác phẩm cũng biết đây là bộ phim phải tái tạo lại khung cảnh của chiến trường và đô thị Việt Nam (cả 2 miền Nam - Bắc) cách đây 40 năm. Dựng cảnh bằng CGI (kỹ xảo đồ họa vi tính) ư? Số tiền 3 triệu USD không thể làm nổi!
Diễn viên Thiện Tùng - sẽ có cơ hội tham gia dự án điện ảnh NBCT?

Buồn nhất là việc chọn diễn viên - sinh mạng và linh hồn của bộ phim. Công việc này được đạo diễn giao cho một người không có kinh nghiệm và uy tín trong lĩnh vực casting, vốn chỉ là dân dựng phim. Có chứng kiến buổi casting đầu tiên của NBCT tại trụ sở Hội điện ảnh Việt Nam ở Trần Hưng Đạo, mới thấy buồn tủi cho thân phận hẩm hiu của bộ phim. Mang tiếng là phim của đạo diễn Mỹ mà buổi casting quan trọng là thế trông sao ảm đạm, lèo tèo và nhếch nhác đến như vậy ! Lý giải việc ít ai quan tâm đến bộ phim dẫn đến việc các buổi chọn diễn viên vắng tanh vắng ngắt, những người phụ trách casting cho rằng có lẽ do giới trẻ thời nay không biết đến hoặc không xem truyện NBCT !?

Tất nhiên việc lựa chọn đạo diễn nằm toàn quyền trong tay người giữ bản quyền làm phim NBCT đồng thời cũng là chủ đầu tư của bộ phim, ông Dominic Scriven. Được biết Nicolas Simon cũng là bạn thân của Dominic Scriven, và có quen biết với nhà văn Bảo Ninh. Có thể Dominic Scriven không quan tâm lắm về vấn đề kinh tế, miễn sao đưa được NBCT lên màn ảnh, còn chất lượng của bộ phim tính sau, hoặc đây chỉ là một cử chỉ chơi đẹp với bạn bè? Nếu thế thì quả đáng buồn cho thân phận của NBCT!

Trong điện ảnh, có trường hợp người thiếu kinh nghiệm hoặc chưa làm phim bao giờ vẫn có thể nhảy ra làm đạo diễn và gặt hái được ít nhiều thành công. Nhưng những trường hợp đó rất hiếm hoi và rất mạo hiểm. Đó là chưa kể trước mặt đạo diễn Nicolas Simon là NBCT - một một tác phẩm mang tầm cỡ quốc tế, có giá trị lớn của văn học Việt Nam.

Nỗi buồn… không chỉ của Bảo Ninh

Muốn hay không, NBCT vẫn phải là câu chuyện của người Việt Nam, là câu chuyện của những người đã đổ xương máu để bảo vệ độc lập dân tộc. Khó khăn đầu tiên là việc chuyển thể NBCT không phải chuyện dễ dàng, bởi cuốn sách không kết cấu theo kiểu truyền thống, mà lại đan xen rất phức tạp giữa quá khứ với hiện tại.

Khó khăn kế tiếp là đạo diễn - một người không hề biết tiếng Việt, chứ không phải nói tiếng Việt lưu loát như ông bạn chủ đầu tư Dominic Scriven - sẽ làm việc ra sao với diễn viên Việt Nam, lời thoại tiếng Việt, câu chuyện Việt Nam, tinh thần ViệtNam, tác phong suy nghĩ của người Việt, hiểu như thế nào về cuộc chiến bảo vệ tổ quốc của người Việt...?

Cuộc chiến của bên nào, hỉ có bên đó mới có thể đi đến tận cùng bằng một bộ phim hay. Đơn cử trước đây chúng ta đã có Cánh đồng hoang, Hàn Quốc có Cờ bay phấp phới, Trung Quốc có Lệnh triệu tập, Pháp có Chúc mừng Giáng sinh, Bosnia có Vùng đất không người... Điện ảnh Mỹ luôn tự hào làm thành công mọi thể loại phim, nhưng với phim chiến tranh, họ chỉ thật sự thành công khi làm về những vấn đề của chính nước Mỹ như: Trung đội, Sinh ngày 4/ 7, Tổn thất chiến tranh... Chỉ có một ngoại lệ hiếm hoi cách đây 2 năm, Clint Eastwood đã rất thành công với một bộ phim về cuộc chiến của người Nhật, Những cánh thư từ Iwo Jima. Nhưng trên thế giới này có bao nhiêu Clint Eastwood? Đó là chưa kể đến việc người Mỹ hay có thói quen đổi nội dung tác phẩm văn học thành một kịch bản với nội dung khác, thậm chí khác hoàn toàn. Việc thay đổi này nhằm để tránh những vấn đề nhạy cảm, hoặc chủ yếu để phục vụ theo cách nhìn có lợi của khán giả Mỹ. Đơn cử một ví dụ rõ nhất. Tiểu thuyết nổi tiếng Người Mỹ trầm lặng khi được đưa lên màn ảnh lần đầu ở thập niên 1950. Một đạo diễn tầm cỡ như Joseph Mankiewicz (phim Cleopatra) mà còn “xoay” kịch bản 180 độ, biến nhân vật chính Alden Pyle- một kẻ nham hiểm tàn độc như trong tiểu thuyết gốc - trở thành một người hùng của nước Mỹ ! Tầm cỡ lớn như tiểu thuyết gia Graham Greene, mà còn bị qua mặt như vậy huống hồ người khác!

 
Một điều dễ nhận thấy trong chuyện này, cách làm việc của chúng ta vẫn còn rất nghiệp dư. Nhà văn Bảo Ninh đã bán (bản quyền) tác phẩm của mình dễ dãi, đơn giản theo kiểu thuận mua vừa bán, hoặc là có người quan tâm đến nó là tốt rồi! Lẽ ra, như các nước khác, khi bán quyền chuyển thể một cuốn sách thành phim, tiền chỉ là một phần trong bản hợp đồng, mà bên cạnh đó là hàng loạt những điều kiện đi kèm theo. Giả dụ như trường hợp của các tác phẩm lừng danh như: Da Vinci code hay Harry Potter... khi được chuyển thành phim, các tác giả Dan Brown hay bà Rowling đều có tiếng nói trong việc: hãng nào sản xuất, nhà sản xuất là ai, ai viết kịch bản, đạo diễn có tên tuổi thế nào, diễn viên là những ai - có phải là ngôi sao không, có đúng như tác giả hình dung không... Thật ra những đòi hỏi này là hợp lý bởi đó là trách nhiệm của các tác giả với đứa con yêu dấu của mình. Họ không cho phép ai muốn nhào nặn, muốn tô vẽ, muốn thay đổi hình hài hay muốn làm sao thì làm!
 
Sẽ có người nói, văn học đương đại Việt Nam còn quá nhỏ bé, chưa đủ tư cách để đòi hỏi điều kiện này nọ. Điều đó đúng với đa số còn lại, nhưng là ngoại lệ với NBCT - đó là một tác phẩm đã vượt ra khỏi biên giới Việt Nam và đã được thừa nhận ở quốc tế. So với những tiểu thuyết cùng thể loại đã đạt thành công lớn khi chuyển thể trên màn ảnh: Mặt trận miền Tây yên tĩnh đoạt giải Oscar 1930, Chuông nguyện hồn ai đề cử 9 giải Oscar 1943, Heart Of Darkness sau này lên màn ảnh chính là kiệt tác Apocalypse Now (Ngày tận thế) của F.F.Coppola đã đoạt giải Cành cọ Vàng 1979..., có thể ước mơ có hơi quá tầm, nhưng xét ra NBCT cũng hoàn toàn xứng đáng được trân trọng như vậy!

Nếu nói Nicolas Simon sẽ biến NBCT thành một bộ phim dở thì quả là võ đoán và hơi cực đoan khi dự án chưa bấm máy. Nhưng với tất cả những gì đã và đang diễn ra, tất cả dự báo cho thấy một tiền đồ không sáng sủa của bộ phim. Sự rút lui của Bảo Ninh - dù là muộn màng, nhưng cũng là một sự phản kháng cần thiết đối với nhà sản xuất! Nói đi cũng phải nói lại, xét trên bình diện quốc gia hiện nay, chưa thấy có một đạo diễn nào ở Việt Nam đủ tài và đủ tầm để làm bộ phim về chính cuộc chiến mà chúng ta là một nhân vật chính. Nhìn rộng ra một chút, người có đủ tài năng, uy tín và tầm ảnh hưởng quốc tế, đủ sức cáng đáng nổi một dự án nhiều tham vọng như NBCT, có lẽ chỉ là một cái tên: Đạo diễn Trần Anh Hùng!

NBCT lên màn ảnh, đó là một tin vui. Nhưng chúng ta phải nhớ, hơn 30 năm nay văn học Việt Nam mới có một tác phẩm văn học có tiếng vang thế giới như NBCT. NBCT lên phim chỉ có một con đường duy nhất là phải thành công. Nếu thất bại, bộ phim sẽ kết liễu tiểu thuyết NBCT trong nỗi buồn, và rất khó có cơ hội làm lại bộ phim lần nữa!
Cương Thi
 
Ý kiến độc giả (0)
Gửi ý kiến
Chọn avatar
Họ tên*
Email*
TỔNG CÔNG TY KHÍ VIỆT NAM
SEA Games 2019