Triển lãm 'Trời, Non, Nước' của vua Hàm Nghi: Lời tự sự của một vị vua xa xứ

Triển lãm "Trời, Non, Nước", lần đầu quy tụ 20 tác phẩm hội họa của vua Hàm Nghi ở Hà Nội

Được tổ chức với sự phối hợp của Viện Pháp tại Việt Nam và Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đây là chặng thứ hai của chuỗi triển lãm mỹ thuật về vua Hàm Nghi, sau dấu ấn tại Điện Kiến Trung (Đại nội Huế) năm 2025 – sự kiện từng thu hút hơn 110.000 lượt khách tham quan.

Với tiêu chuẩn trưng bày quốc tế, "Trời, Non, Nước" là triển lãm mỹ thuật Hàm Nghi quy mô lớn đầu tiên được tổ chức tại thủ đô, với 20 tác phẩm quy tụ từ 10 bộ sưu tập tư nhân, trải qua quá trình hồi hương, thẩm định, bảo quản và phục chế công phu. Các tác phẩm trưng bày chủ yếu được vua Hàm Nghi sáng tác trong thời gian lưu đày tại Algeria. Trong hoàn cảnh biệt xứ, hội họa trở thành phương tiện để Hàm Nghi giãi bày nội tâm. Vì thế, "Trời, Non, Nước" không chỉ là tên gọi, mà còn là một ẩn dụ về ký ức và căn cước – nơi "non nước" được tái hiện qua lăng kính hoài niệm.

Bà Nguyễn Thị Tú Mai, Quản lý Art30 Gallery nói, phong cảnh trong tranh của ông có điểm đặc biệt, mà các nhà làm nghệ thuật, như Tiến sỹ Amandine Dabat – hậu duệ đời thứ 5 của vua Hàm Nghi nhận định trong cuốn sách của mình. Đó là các phong cảnh, dù xuất phát ở châu Âu, nhưng nó đều mang một nỗi hoài hương, thể hiện tình cảm của Hàm Nghi với quê hương đất nước, thể hiện nỗi lòng mong mỏi trở về xứ sở, của một người đang ở trong hoàn cảnh khó có thể bộc bạch nỗi niềm của chính mình.

Nhà nghiên cứu, dịch giả Châu Hải Đường chia sẻ cảm nhận: Đầu tiên đó là sự tĩnh lặng, và trong các bức tranh của ông ít có bóng dáng của con người. Điều đó cho thấy sự cô đơn, nỗi nhớ quê hương của người xa xứ. Xem tranh của ông ai cũng thấy một nỗi buồn, nỗi xao xuyến trước buổi chiều tà, giống như câu thơ "Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà", trong tranh của vua Hàm Nghi chúng ta cảm nhận được điều đó rất rõ ràng.

Trong dòng chảy ký ức kéo dài hơn một thế kỷ, sự trở về của những bức tranh không chỉ lấp đầy khoảng trống lịch sử, mà còn gợi ra một cách nhìn khác về Hàm Nghi. Ở đó, ông hiện lên không chỉ như một vị vua lưu đày, mà còn như một nghệ sĩ – người tìm thấy "trời non nước" của riêng mình trong hội họa. Những bức tranh ấy không ồn ào, không tuyên ngôn, mà là những độc thoại thầm lặng; nơi gam màu trầm, bố cục tĩnh và những cảnh sắc nửa quen nửa lạ gợi nên một "Việt Nam trong ký ức".

Bà Nguyễn Thị Tú Mai cho rằng, các nhà làm nghệ thuật đã coi triển lãm "Trời, Non, Nước" của vua Hàm Nghi có sức hút với công chúng Việt Nam nói riêng, và có sức mạnh khi đưa di sản của tiền nhân ở cố quốc về đất nước của mình. Đó là triển lãm có ý nghĩa lịch sử ở thời điểm hiện nay.

Dưới sự đồng giám tuyển của nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê và Tiến sỹ Amandine Dabat – hậu duệ đời thứ 5 của vua Hàm Nghi, triển lãm góp phần định vị lại Hàm Nghi trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Không chỉ là một biểu tượng yêu nước gắn với phong trào Cần Vương, ông còn được nhìn nhận như một trong những họa sĩ Việt Nam đầu tiên tiếp cận đào tạo hàn lâm phương Tây, đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại.

Triển lãm "Trời, Non, Nước" mở cửa hằng ngày từ 8h - 17h tại Nhà Thái Học, kéo dài đến hết ngày 10/5, mang đến cho công chúng cơ hội tiếp cận gần hơn với một di sản nghệ thuật đặc biệt – nơi hội họa trở thành nhịp cầu nối giữa lịch sử, ký ức và hành trình trở về../.