Có một nhận xét khá thú vị của giới kinh doanh thể thao quốc tế: World Cup là sự kết hợp giữa Olympic và Super Bowl. Olympic mang lại quy mô toàn cầu, còn Super Bowl đại diện cho đỉnh cao của công nghệ tổ chức, thương mại và trải nghiệm khán giả. Và World Cup 2026, với 48 đội tuyển, 104 trận đấu trải dài trên ba quốc gia, đang đưa sự kết hợp ấy lên một tầm cao mới.

Tranh cãi về việc mở rộng World Cup liệu có làm giảm chất lượng chuyên môn hay không vẫn sẽ còn kéo dài. Nhưng nếu chỉ xét dưới góc độ của ngành công nghiệp thể thao, khó có sản phẩm nào trên thế giới đạt đến quy mô, sức lan tỏa và khả năng tạo ra giá trị kinh tế như World Cup.

Bởi xét cho cùng, World Cup chưa bao giờ chỉ là bóng đá, mà còn là một trong những sản phẩm thành công nhất mà nhân loại từng tạo ra.

Doanh thu trực tiếp của FIFA chỉ là phần nổi của tảng băng. Bản thân World Cup tạo ra những dòng tiền khổng lồ từ bản quyền truyền hình, tài trợ, bán vé hay dịch vụ lưu trú. Nhưng sức mạnh lớn hơn của giải đấu nằm ở khả năng kích hoạt một hệ sinh thái kinh tế trải rộng trên toàn thế giới.

Theo một nghiên cứu của GoalEconomy cho FIFA và WTO, World Cup 2026 dự kiến tạo ra 80,1 tỷ USD giá trị sản lượng toàn cầu, trong đó 62% (49,6 tỷ USD) đến từ bên ngoài nước Mỹ. Về GDP, các nền kinh tế bên ngoài ba nước chủ nhà được hưởng lợi tới 23,77 tỷ USD, bao gồm 2,63 tỷ USD từ thương mại bán buôn và bán lẻ nhờ mở rộng logistics và sản xuất quốc tế.

Đáng chú ý, hơn 640.000 việc làm sẽ được tạo ra bên ngoài nước Mỹ, tập trung vào các ngành sử dụng lao động tại các thị trường đang phát triển: hơn 72.000 việc làm trong ngành may mặc, 44.000 trong nông nghiệp và 40.000 trong xây dựng.

Trung Quốc, dù không dự World Cup, vẫn đang "hốt bạc" từ sự kiện này. Tại Yiwu – trung tâm bán buôn hàng đầu của Trung Quốc – các nhà máy đang sản xuất hàng loạt thú nhồi bông hình Messi (linh vật "dê GOAT" mặc áo số 10 Argentina), móc khóa, đồ thú cưng, gối tựa cổ… Một công ty có hợp đồng sản xuất hàng chính hãng cho các đội tuyển cho biết doanh số tăng gấp 5 lần so với World Cup 2022.

Hiện tượng này cho thấy phạm vi kinh tế của giải đấu không còn giới hạn trong sân vận động hay bản quyền truyền hình, nó lan tới cả những xưởng sản xuất nhỏ, nơi làm ra những món đồ chơi mà người mua có thể chẳng bao giờ đặt chân đến một trận đấu thực sự, nhưng vẫn muốn có một phần của ngày hội trong tay.

Đó chính là "mùa làm ăn" mà hàng chục nghìn nhà cung cấp dịch vụ khắp thế giới, từ Singapore, Ấn Độ đến Đông Nam Á, đang tận dụng. Không cần vé máy bay sang Mexico. Chỉ cần một dây chuyền sản xuất và một logo được cấp phép.

Kinh tế thể thao Việt Nam ở đâu trong chuỗi giá trị này?

Mới đây, Cục TDTT cho biết… đang xây dựng Đề án phát triển Kinh tế thể thao Việt Nam, dự kiến hoàn thiện vào tháng 10 để trình lãnh đạo Bộ VH, TT&DL xem xét. Đây là kết quả của 3 năm liên tiếp tổ chức Diễn đàn kinh tế thể thao. Có thể thấy là chậm, nhưng… còn hơn không.

Cũng theo lãnh đạo ngành thể thao Việt Nam (TTVN),  làm gì thì làm, chỉ khi có được những con số thống kê cụ thể thì các kế hoạch mới được xây dựng phù hợp. Tại Diễn đàn hồi tháng 3, báo cáo độc lập đưa ra con số ước chừng giá trị của TTVN là 1,2 tỷ tới 2,5 tỷ USD. Những con số này, cũng chưa thể đánh giá tính chính xác. Nguyên nhân cũng không khó chỉ ra: các giải đấu thì chưa "đóng gói"  được, còn "sản phẩm thể thao" thì chưa có hệ sinh thái đủ lớn.

Việt Nam có một thị trường hơn 50 triệu người hâm mộ bóng đá, một nền kinh tế xuất khẩu hàng dệt may và đồ chơi nằm trong nhóm hàng đầu thế giới, và một đội tuyển quốc gia đang ấp ủ tham vọng dự World Cup trong tương lai không xa. Nhưng khi nhìn vào chuỗi giá trị thương mại của một kỳ World Cup, từ quả bóng, áo đấu, đến những món đồ lưu niệm nhỏ như móc khóa, gấu bông, vị trí của Việt Nam ở đâu?

Phần lớn câu trả lời nằm ở khâu gia công: sản xuất bóng, sản xuất lưới khung thành, cắt may áo đấu cho các thương hiệu lớn, nhưng dưới tên của người khác, hay nói thẳng là ẩn danh trong chính chuỗi cung ứng mà mình tham gia.

Kết quả là: ngay trong thời điểm World Cup đang tạo ra cơn sốt toàn cầu, thị trường nội địa Việt Nam gần như đứng ngoài cơ hội kinh doanh chính đáng này. Không có sản phẩm bản quyền nội địa đủ hấp dẫn để thay thế.

Dù mối quan tâm của một nữa dân số vẫn còn đó, với việc được xem toàn bộ các trận đấu, được tiếp cận mọi "ngóc ngách" của World Cup tại Bắc Mỹ qua truyền thông và mạng xã hội, nhưng nếu phải tiêu tiền "vì World Cup", thì có lẽ vẫn là mì gói, nước giải khát, ly cà phê xem chung…