Sở hữu trí tuệ: Đòn bẩy giúp doanh nghiệp Việt Nam thoát "bẫy gia công"

Trong chuỗi giá trị toàn cầu, khâu gia công, lắp ráp luôn nằm ở vùng đáy với biên lợi nhuận mỏng manh nhất. Trong khi đó, giá trị thặng dư thường thuộc về khâu nghiên cứu và phát triển (R&D) và thương hiệu. 

Nhiều năm qua, doanh nghiệp Việt Nam luôn tìm mọi cách để thoát cảnh "làm thuê" trên sân nhà và sở hữu trí tuệ chính là "chìa khóa" duy nhất. Tuy nhiên, hành trình tiếp cận, xác lập và khai thác tài sản trí tuệ của khối doanh nghiệp nội vẫn đang đối mặt với những điểm nghẽn cần được tháo gỡ.

Trong những lực cản đang "trói chân" doanh nghiệp Việt Nam trên hành trình thương mại hóa chất xám thì rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở tư duy và sự lúng túng trước hệ thống pháp lý. Nhiều chuyên gia phân tích, lâu nay, các doanh nghiệp hài lòng với những đơn hàng gia công tỷ đô mà quên mất rằng, khi không nắm giữ bằng sáng chế cốt lõi hay thương hiệu độc quyền, doanh nghiệp hoàn toàn mất đi quyền định đoạt giá cả.

Ông Nguyễn Công Cường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghiệp chủ lực Hà Nội chia sẻ, sự thật là trong một chiếc áo khoác xuất khẩu có giá bán 100 USD trên kệ hàng quốc tế, phần gia công cắt may của doanh nghiệp Việt chỉ thu về chưa tới 5 USD. Số tiền còn lại chảy vào túi những người nắm giữ bản quyền thiết kế, phát minh vật liệu và thương hiệu. Nếu tiếp tục xem nhẹ sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp Việt Nam sẽ vĩnh viễn bị dừng lại ở 'bẫy gia công', biên lợi nhuận luôn ở mức đáy và dễ dàng bị đối tác FDI thay thế. Ngoài ra còn là rào cản thủ tục và tâm lý e ngại thực thi.

Thời gian thẩm định và cấp bằng sáng chế kéo dài cũng là rào cản làm nản lòng không ít doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, khiến họ lỡ mất "thời điểm vàng" để gọi vốn. Bà Phạm Thu Hà, Giám đốc điều hành Công ty Công nghệ thực phẩm (FoodTech) tại TP. Hồ Chí Minh chia sẻ, khi làm thủ tục đăng ký sáng chế, thời gian chờ đợi có thể lên tới 2-3 năm khiến doanh nghiệp lỡ nhịp thị trường. Đáng sợ hơn, niềm tin vào năng lực thực thi pháp luật để bảo vệ bản quyền chưa đủ lớn. Tình trạng sao chép, làm nhái diễn ra tràn lan khiến nhiều doanh nghiệp thà chọn cách giấu kín làm "bí mật kinh doanh" thay vì đi đăng ký để rồi nơm nớp lo sợ bị đánh cắp công khai.

Cuối cùng là thách thức về thương mại hóa. Ngay cả khi đã vượt qua rào cản thủ tục để sở hữu tấm bằng bảo hộ, việc biến tài sản trí tuệ thành dòng tiền thực tế vẫn là thách thức. Các ngân hàng thương mại hiện nay hầu như rất thận trọng việc nhận tài sản đảm bảo là sở hữu trí tuệ. Nguyên nhân được cho là thiếu một bộ tiêu chuẩn định giá được thị trường công nhận rộng rãi, cũng như chưa có sàn giao dịch thứ cấp đủ mạnh để thanh lý tài sản khi phát sinh nợ xấu. Tài sản trí tuệ không quy đổi được ra tín dụng khiến các doanh nghiệp công nghệ rơi vào cảnh "khát vốn" ngay trên chính mỏ vàng của mình.

Để biến sở hữu trí tuệ thực sự trở thành đòn bẩy cho nền kinh tế số, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ từ việc cải cách cơ quan quản lý đến sự thay đổi tư duy của cộng đồng kinh doanh.

Chìa khóa đầu tiên nằm ở việc cắt giảm thủ tục hành chính và nâng cao năng lực thực thi. Cơ quan quản lý cần tiếp tục số hóa toàn diện quy trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ để rút ngắn tối đa thời gian thẩm định đơn đăng ký sở hữu trí tuệ.

Khẳng định quyết tâm tháo gỡ điểm nghẽn từ phía cơ quan nhà nước, một đại diện Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, Cục đang nỗ lực tối ưu hóa quy trình thẩm định điện tử và mở rộng Mạng lưới các Trung tâm Hỗ trợ Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (TISC) để trợ lực trực tiếp cho doanh nghiệp. Về bài toán thương mại hóa, Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với các cơ quan liên quan để sớm ban hành khung tiêu chuẩn định giá tài sản trí tuệ. Đồng thời, Cục sẽ siết chặt phối hợp với lực lượng hải quan, quản lý thị trường nhằm thiết lập các hàng rào thực thi nghiêm minh, bảo vệ tuyệt đối quyền lợi cho chủ thể quyền.

Ở góc độ vĩ mô, Nhà nước cần có cơ chế thí điểm cho phép các tổ chức tín dụng chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản thế chấp. Việc khẩn trương hình thành một sàn giao dịch tài sản trí tuệ quốc gia minh bạch sẽ là bước ngoặt chiến lược, giúp kết nối trực tiếp các nhà khoa học, doanh nghiệp khởi nghiệp với các quỹ đầu tư mạo hiểm. Mọi chính sách hỗ trợ từ Nhà nước sẽ trở nên vô nghĩa nếu bản thân doanh nghiệp không có ý thức tự bảo vệ và nâng cấp chính mình. Sở hữu trí tuệ không chỉ để phòng thủ, mà là vũ khí sắc bén để tấn công, chiếm lĩnh thị trường quốc tế.

Nhấn mạnh về định hướng hội nhập, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khuyến nghị, các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khối xuất khẩu, phải tích hợp sở hữu trí tuệ vào chiến lược kinh doanh ngay từ ngày đầu tiên. Đừng đợi có sản phẩm mới đi đăng ký, mà phải tra cứu sáng chế trước khi đổ tiền vào nghiên cứu và phát triển để tránh rủi ro xâm phạm. VCCI đang và sẽ tiếp tục triển khai các chương trình huấn luyện chuyên sâu, giúp doanh nghiệp trang bị kỹ năng thiết lập hồ sơ nội bộ và chuẩn hóa hợp đồng nhượng quyền.

Chia sẻ về thành tựu của một số doanh nghiệp từng được hưởng lợi bởi sự bài bản về đăng ký sở hữu trí tuệ, ông Võ Thành Trung, Giám đốc chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm Công nghệ Chống hàng giả Việt Nam cho biết, để thuyết phục được các đối tác chuỗi cung ứng toàn cầu chuyển giao công nghệ lõi, giải pháp của một số doanh nghiệp hiện nay là minh bạch hóa 100% hồ sơ sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp chủ động đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp tại cả Việt Nam và thị trường đích; mua bản quyền chính hãng toàn bộ phần mềm quản trị. Khi bạn có một hệ sinh thái pháp lý 'sạch sẽ' và chuyên nghiệp, đối tác sẽ tự động nâng vị thế đàm phán của bạn lên ngang hàng. Nhờ chiến lược sở hữu trí tuệ bài bản, biên lợi nhuận của không ít doanh nghiệp đã tăng gấp 3 lần so với cách đây 5 năm.

Có lẽ, đã đến lúc, người đứng đầu doanh nghiệp cần phải coi việc đăng ký bản quyền, sáng chế là một khoản "đầu tư lõi". Doanh nghiệp cần thiết lập bộ phận chuyên trách về pháp chế sở hữu trí tuệ để quản trị rủi ro toàn diện: từ việc kiểm soát bản quyền phần mềm đang sử dụng, ràng buộc quyền sở hữu các sáng chế do nhân viên tạo ra, cho đến việc theo dõi sát sao động thái của đối thủ cạnh tranh, ông Võ Thành Trung nhấn mạnh.

Hành trình rũ bỏ chiếc áo "công xưởng gia công" để bước lên vị thế của một quốc gia làm chủ công nghệ, thương hiệu chưa bao giờ dễ dàng. Những rào cản về thủ tục, sự lúng túng trong việc định đoạt giá cả hàng hóa và nỗi lo thực thi pháp lý là tất yếu của một nền kinh tế đang chuyển đổi. Tuy nhiên, với sự hoàn thiện không ngừng của khung pháp lý và quyết tâm đổi mới tư duy từ chính cộng đồng doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ chắc chắn sẽ phát huy đúng vai trò đòn bẩy chiến lược.