Một nghệ sĩ trẻ hôm nay không chỉ cần kỹ thuật biểu diễn hay khả năng sáng tạo, mà còn là năng lực công nghệ, sản xuất, bản quyền, quản trị và đưa sản phẩm đến với công chúng. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa mở ra những không gian phát triển mới, đào tạo nguồn nhân lực nghệ thuật cũng đứng trước yêu cầu đổi mới. Đó chính là điểm gặp giữa tinh thần đổi mới sáng tạo của Nghị quyết 57-NQ/TW và mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa, nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam được đặt ra trong Nghị quyết 80-NQ/TW.

Khi nghệ sĩ không chỉ là người biểu diễn

Từ phòng học đến sân khấu, con đường trưởng thành của một nghệ sĩ chuyên nghiệp luôn được đo bằng nhiều năm học tập, rèn luyện và khổ luyện. Nhưng trong kỷ nguyên số, hành trình nghề nghiệp ấy đang được mở rộng.

Một nghệ sĩ hôm nay không chỉ đứng trên sân khấu để biểu diễn. Họ có thể trực tiếp tham gia sáng tạo, sản xuất, giới thiệu tác phẩm trên các nền tảng số, xây dựng hình ảnh cá nhân và kết nối với công chúng. 

Một sản phẩm âm nhạc cũng không còn kết thúc khi tiếng đàn hay giọng hát vang lên, mà tiếp tục được lan tỏa qua bản ghi, video, mạng xã hội, các nền tảng nghe nhạc và nhiều hình thức khai thác khác.

Sự thay đổi đó đặt ra một câu hỏi mới đối với đào tạo nghệ thuật: Làm thế nào để người học vừa có nền tảng chuyên môn vững vàng, vừa đủ khả năng thích ứng với một thị trường âm nhạc đang biến đổi nhanh chóng?

Trong 70 năm hình thành và phát triển, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đã đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ, nhạc sĩ, nhà giáo, nhà nghiên cứu, đóng góp quan trọng cho đời sống âm nhạc nước nhà. Nền tảng đào tạo bài bản được tích lũy qua nhiều thế hệ vẫn là giá trị cốt lõi. Song trước những thay đổi của khoa học, công nghệ và môi trường sáng tạo, yêu cầu đối với nguồn nhân lực nghệ thuật cũng ngày càng rộng hơn.

Theo NSND Bùi Công Duy, Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, khoa học, công nghệ đang mở ra nhiều thuận lợi cho hoạt động đào tạo, số hóa và hội nhập.

Đầu tư đồng bộ ở đây không chỉ là câu chuyện của thiết bị hay hạ tầng. Đằng sau đó còn là khả năng làm chủ công nghệ của đội ngũ giảng viên, sinh viên; phương pháp đào tạo và sự thích ứng của cả một môi trường giáo dục nghệ thuật trước những thay đổi của đời sống.

Nghị quyết 57 và những năng lực mới của nghệ sĩ trẻ

Nghị quyết 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực quan trọng của phát triển. Với lĩnh vực đào tạo nghệ thuật, tinh thần ấy đặt ra yêu cầu về đổi mới phương thức đào tạo, phát triển năng lực số và khả năng ứng dụng công nghệ của người học.

Sự thay đổi này đang hiện diện ngay trong cách thế hệ trẻ tiếp cận tri thức. Các kho dữ liệu số giúp người học có thể nghe lại những bản ghi, tìm kiếm tư liệu, tiếp cận những bài bản và nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ. Tổng phổ, phân phổ có thể được lưu trữ trên thiết bị điện tử. Công nghệ hỗ trợ việc ghi âm, ghi hình, nghiên cứu, học tập và mở rộng khả năng kết nối với đời sống âm nhạc bên ngoài giảng đường.

Những lợi thế mà công nghệ mang lại càng cho thấy một yêu cầu mới: người nghệ sĩ tương lai cần biết sử dụng công nghệ như một công cụ để học tập, sáng tạo và phát triển nghề nghiệp.

Bên cạnh khả năng biểu diễn, những kiến thức về sản xuất âm nhạc, sáng tạo nội dung, quyền tác giả và quyền liên quan, truyền thông, quản trị nghệ thuật hay xây dựng thương hiệu cá nhân ngày càng có ý nghĩa trong hành trang nghề nghiệp. 

Bởi trong môi trường số, người nghệ sĩ không chỉ cạnh tranh bằng tài năng, mà còn cần biết cách bảo vệ thành quả sáng tạo, đưa sản phẩm đến đúng công chúng và mở rộng giá trị của sản phẩm sau khi được công bố.

Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc chạy theo những xu hướng mới và xem nhẹ nền tảng chuyên môn. Chính trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, chiều sâu nghề nghiệp, khả năng sáng tạo và bản sắc của người nghệ sĩ càng trở nên quan trọng. Công nghệ có thể cung cấp công cụ, nhưng giá trị của sản phẩm cuối cùng vẫn phụ thuộc vào năng lực, tư duy và cảm xúc của con người.

Dàn nhạc Giao hưởng Hà Nội đã mang âm nhạc và văn hóa Việt Nam đến thành phố New York thông qua chương trình biểu diễn đặc biệt mang tên “Việt Nam: Hành trình Tổ quốc qua điện ảnh và âm nhạc”

Rút ngắn khoảng cách từ giảng đường đến thị trường

Một trong những bài toán quan trọng của đào tạo nghệ thuật là khoảng cách giữa những gì sinh viên được học và môi trường nghề nghiệp mà họ sẽ bước vào sau khi tốt nghiệp. Bởi vậy, để rút ngắn khoảng cách từ giảng đường đến thị trường, cơ sở đào tạo khó có thể đứng riêng lẻ.

Sự liên kết giữa Học viện với nhà hát, dàn nhạc, đơn vị sản xuất âm nhạc, doanh nghiệp sáng tạo, tổ chức biểu diễn và các nền tảng số có thể mở rộng không gian đào tạo, tạo nên những "giảng đường thực tế" để sinh viên được va chạm với môi trường nghề nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Những trải nghiệm ấy cũng giúp người trẻ sớm xác định vị trí của mình trong chuỗi giá trị của công nghiệp âm nhạc.

Từ góc độ đào tạo, NSND Bùi Công Duy cho rằng yêu cầu thích ứng với đời sống là điều không thể đứng ngoài.

"Chúng ta phải cập nhật. Bởi vì nếu không cập nhật thì sẽ tụt hậu. Nhưng cập nhật như thế nào để vừa giữ được những giá trị cốt lõi, vừa đáp ứng được nhu cầu của xã hội, đấy là điều rất quan trọng", NSND Bùi Công Duy nhấn mạnh.

Hai chữ "cập nhật" vì thế không có nghĩa là thay đổi những chuẩn mực nghề nghiệp để chạy theo thị trường. Vấn đề là trên nền tảng đào tạo chuyên môn bài bản, người học được bổ sung những kiến thức và kỹ năng cần thiết để có thể thích ứng với thị trường nhưng không đánh mất bản sắc nghệ thuật.

Đó cũng là điểm cân bằng cần thiết giữa giảng đường và thị trường, giữa những giá trị đã được tích lũy qua 70 năm và yêu cầu của một ngành công nghiệp văn hóa đang hình thành những mô hình mới.

Biến tài năng thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa

Nếu Nghị quyết 57-NQ/TW tạo động lực từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thì Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu phát huy văn hóa như một nguồn lực nội sinh, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và góp phần nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Hai hướng đi ấy gặp nhau ở một yếu tố quan trọng: con người.

Bởi trước khi có những sản phẩm âm nhạc đủ sức cạnh tranh, phải có những con người đủ năng lực sáng tạo ra chúng. Trước khi có một thị trường âm nhạc chuyên nghiệp, cần một đội ngũ nghệ sĩ và nhân lực văn hóa hiểu chuyên môn, công nghệ, bản quyền, thị trường và có khả năng làm việc trong môi trường hội nhập.

Đào tạo nguồn nhân lực cho công nghiệp văn hóa vì thế không chỉ là đào tạo những nghệ sĩ biểu diễn giỏi. Đó còn là quá trình chuẩn bị cho họ năng lực tham gia vào chuỗi sáng tạo, sản xuất và phân phối sản phẩm văn hóa.

Đặc biệt, với một cơ sở đào tạo có thế mạnh cả về âm nhạc hàn lâm và âm nhạc truyền thống như Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, nguồn lực ấy còn mang một giá trị khác: khả năng chuyển hóa vốn văn hóa dân tộc thành những sản phẩm sáng tạo mới.

Những chất liệu từ đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc hay kho tàng âm nhạc dân gian, khi được người nghệ sĩ trẻ hiểu sâu và tiếp cận bằng tư duy đương đại, có thể bước ra khỏi không gian giảng đường để hiện diện trong các sản phẩm biểu diễn, bản ghi, dự án nghệ thuật và nền tảng số.

Ở đó, di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn có thể trở thành nguồn nguyên liệu của sáng tạo và công nghiệp văn hóa.

Sau 70 năm vun đắp tài năng, một hành trình mới vì thế đang mở ra với Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam: từ đào tạo người nghệ sĩ làm chủ sân khấu đến chuẩn bị những chủ thể sáng tạo có khả năng tham gia vào thị trường, thích ứng với công nghệ và hội nhập quốc tế.

Khi những người trẻ vừa có nền tảng chuyên môn, hiểu giá trị văn hóa của mình, vừa làm chủ công nghệ và biết cách đưa sáng tạo đến với công chúng, những gì được vun đắp trong giảng đường sẽ không dừng lại sau cánh cửa lớp học.

Đó có thể trở thành những sản phẩm văn hóa mới, những giá trị kinh tế mới và những câu chuyện Việt Nam có khả năng đi xa hơn - góp phần để âm nhạc không chỉ là đời sống tinh thần, mà còn trở thành một nguồn lực của công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia./.