Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: "Xẩm và tôi đồng hành cùng nhau, cho nhau niềm vui, hạnh phúc và cả những thăng trầm..."

Mai Tuyết Hoa là nghệ sĩ đã có gần 30 năm gắn bó với nghệ thuật xẩm, được biết đến như một trong số ít những giọng xẩm nữ theo đuổi con đường biểu diễn, truyền dạy và sáng tạo xẩm một cách nghiêm cẩn. Chị từng học hỏi, thụ hưởng và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Nghệ nhân Hà Thị Cầu, đồng thời là thành viên gắn bó của nhóm Xẩm Hà Thành - một tập thể có nhiều đóng góp trong việc đưa xẩm trở lại đời sống đô thị và tiếp cận khán giả trẻ.

Với 9 ca khúc, album Xẩm trong cõi đời vol.2 là sự kết hợp hài hòa giữa xẩm cổ truyền và sáng tác mới, được thực hiện cùng nhạc sĩ Nguyễn Quang Long và giám đốc âm nhạc Phạm Đình Dũng. Những bài xẩm quen thuộc như Tre xanh, Một quan là sáu trăm đồng, Vợ chồng cờ bạc được thể hiện trên nền lời thơ dân gian, mang đậm tinh thần truyền thống. Đặc biệt, ca khúc "Dạt nước cánh bèo" - bài xẩm cổ duy nhất trong album - được Mai Tuyết Hoa lựa chọn như lời tri ân tới Nghệ nhân Hà Thị Cầu, người thầy lớn trong cuộc đời nghệ thuật của chị.

Bên cạnh đó, album giới thiệu nhiều tác phẩm mới do nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác riêng cho giọng xẩm của Mai Tuyết Hoa, như Ơn cha nghĩa mẹ, Thăng Long lịch sử oai hùng, Ghen, Tránh xa tệ nạn, Hà Nội 36 chân tình. Các tác phẩm khai thác đề tài đạo lý, lịch sử, đời sống xã hội, góp phần mở rộng không gian biểu đạt của xẩm trong bối cảnh đương đại.

Không chạy theo sự cách tân ồn ào, Mai Tuyết Hoa lựa chọn con đường làm mới xẩm từ bên trong thông qua giọng hát, cách kể chuyện, xử lý tiết tấu và cảm xúc. Ba thập kỷ gắn bó với xẩm giúp chị định hình phong cách biểu diễn mộc mạc, chắc tay nghề, giàu chiều sâu, để mỗi bài xẩm trở thành một lát cắt của "cõi đời" - nơi con người soi chiếu chính mình qua tiếng hát dân gian.

- Trước hết, chị có thể chia sẻ điều gì đã khiến chị quyết định ra mắt album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời Vol.2" vào thời điểm này, khi chúng ta đang chuẩn bị đón một mùa xuân mới ạ?  

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Đối với Mai Tuyết Hoa, mỗi dịp Tết đến, xuân về, trong lòng lúc nào cũng tự nhiên nảy sinh mong muốn được làm một điều gì đó cho xẩm. Không riêng gì cá nhân tôi mà cả nhóm xẩm đều mong muốn như vậy. Mỗi năm lại có một ước vọng khác nhau: có thể là làm một MV, một chương trình xẩm xuân, hoặc đơn giản là một buổi livestream trên fanpage của nhóm để gửi tới khán giả những lời ca, tiếng hát xẩm, như một lời chúc cho mùa xuân mới, đầy hy vọng, phấn khởi trước thềm năm mới. Đó luôn là điều mà tôi mong muốn.

Riêng với album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời Vol.2", đây còn là một mong muốn mang tính dấu mốc cá nhân: đánh dấu kỷ niệm 11 năm kể từ khi nhóm Xẩm Hà Thành thực hiện chương trình Xẩm vào đời tại Nhà hát Lớn - một chương trình đã tạo được tiếng vang lớn và để lại rất nhiều cảm xúc trong lòng khán giả. Bản thân tôi và cả nhóm đều mong muốn có thể tái hiện lại những đêm xẩm như vậy, nhưng thực tế điều kiện kinh phí chưa cho phép. Vì thế, một album như thế này chính là cách để gợi nhớ lại những dự định còn dang dở, nhắc lại dấu mốc Xẩm vào đời năm ấy.

Vol.2 bao gồm những đề tài, những bài xẩm phản ánh đời sống hôm nay: có xẩm cổ, có xẩm kế thừa và có cả những bài xẩm đương đại, để khán giả có thể thưởng thức xẩm một cách trọn vẹn và đầy đặn nhất.

- Với album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời Vol.2", như chị chia sẻ, đây là dấu mốc kỷ niệm 11 năm một liveshow về xẩm, đồng thời cũng là hành trình hơn 30 năm chị gắn bó và hết mình với xẩm. Vậy trong album mang nhiều dấu ấn kỷ niệm này, việc lựa chọn các tác phẩm đưa vào có gì đặc biệt, thưa chị?

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Chắc chắn rồi. Với tôi, mỗi album xẩm đều là một phần rất đau đáu trong hành trình làm nghề. Đó là những chặng đường, những dấu ấn mà tôi muốn lưu giữ lại. Trong album này có những bài xẩm cổ của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, như bài Dạt nước cánh bèo. Mỗi album, tôi luôn mong muốn được hát lại ít nhất một bài xẩm cổ của người thầy đầu tiên đã truyền cảm hứng, đưa tôi đến với nghệ thuật xẩm và khiến tôi yêu xẩm từ những ngày đầu. Đây cũng là cách để tôi tri ân nghệ nhân Hà Thị Cầu nói riêng, cũng như tri ân Tổ nghề xẩm nói chung.

Tiếp theo là những bài xẩm dân gian được lưu truyền qua chiều dài lịch sử của xẩm, như Một quan là sáu trăm đồng hay Vợ chồng cờ bạc. Đây đều là những bài thơ dân gian, được các nghệ nhân xẩm xưa hát lên để phản ánh nhân tình thế thái.

Và phần tiếp nữa là những bài xẩm mang hơi thở thời cuộc hôm nay. Đây là sáng tác của người bạn thân, đồng nghiệp lâu năm của tôi, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long, đồng sáng lập nhóm Xẩm Hà Thành. Chúng tôi đã đồng hành cùng nhau trên một chặng đường rất dài. Quang Long hiểu tôi, và tôi cũng hiểu Quang Long, vì thế chúng tôi có sự đồng cảm rất sâu sắc. Những lời xẩm mà anh viết cho tôi và cho xẩm mang tinh thần rất hiện đại. Thăng Long lịch sử oai hùng là một bài như thế. Hay bài Hà Nội 36 chân tình,  bởi tôi sinh ra, lớn lên và trưởng thành ở Hà Nội, luôn mong muốn làm điều gì đó để tri ân Hà Nội. Xẩm Hà Nội, theo tôi, cũng cần có một sắc thái riêng, khác với xẩm thôn quê.

Chính vì vậy, những bài xẩm tôi lựa chọn cho album này đều chất chứa sự tri ân: tri ân người thầy, tri ân đồng nghiệp, bạn bè, gia đình… để tiếng xẩm hôm nay vẫn còn hiện diện trong cõi đời này, để khán giả vẫn được lắng nghe và đồng hành cùng xẩm. Đó chính là mong muốn lớn nhất của cá nhân tôi.

- Chúng tôi nhận thấy rằng, cá nhân chị cũng như nhóm Xẩm Hà Thành luôn có một cách làm xẩm rất đặc biệt. Đó là những giá trị cổ được gìn giữ, trân trọng một cách nguyên vẹn, nhưng đồng thời luôn có sự sáng tạo để đưa vào những yếu tố đương đại, khiến xẩm trở nên gần gũi hơn, lan tỏa mạnh mẽ hơn trong đời sống hôm nay, đặc biệt là với các bạn trẻ. Không chỉ dừng lại ở việc hát những khúc xẩm cổ hay những bài xẩm mới, chị còn trực tiếp truyền dạy những câu hát xẩm ấy cho thế hệ sau. Nhìn lại hành trình đã đi cùng xẩm như vậy, chị cảm nhận tình yêu của mình dành cho xẩm đã lớn lên theo năm tháng ra sao? 

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Để nói về cả một hành trình như thế thì có quá nhiều kỷ niệm: buồn có, vui có, gian khổ có nhưng hạnh phúc cũng rất nhiều.

Nhiều người vẫn hỏi rằng Mai Tuyết Hoa đã làm được gì cho xẩm hay chưa, nhưng bản thân tôi nghĩ rằng đó là một sự đồng hành. Mai Tuyết Hoa và xẩm đồng hành cùng nhau, cho nhau niềm vui, hạnh phúc và cả những thăng trầm. Không chỉ là tôi làm gì cho xẩm, mà chính xẩm cũng đã làm rất nhiều điều cho tôi. Những điều đó đôi khi không thể gọi tên, nhưng đó là sự kết nối: kết nối con người với con người, kết nối đồng nghiệp, bạn bè với nhau bằng tình yêu chung dành cho xẩm.

Tôi nghĩ rằng những cơ hội đến với mình cũng là bởi xẩm đã "chọn" tôi, đã trao cho tôi những công việc, những cảm xúc ấy để tôi có thêm động lực, thêm tình yêu thật sự dành cho xẩm và đủ sức vượt qua mọi khó khăn.

Đến thời điểm hiện tại, bản thân tôi và nhóm Xẩm Hà Thành vẫn đang cống hiến cho xẩm mà không đặt nặng vấn đề kinh phí. Chính tình yêu ấy đã giúp chúng tôi vượt qua tất cả. Xẩm mang lại cho chúng tôi sự gắn kết cộng đồng, gắn kết những người yêu những câu hát xẩm lại với nhau. Đó là niềm hạnh phúc mà có lẽ không một giá trị vật chất nào có thể mang lại được.

- Nhân dịp năm mới đang đến gần, và khi những làn điệu xẩm - một hình thức nghệ thuật truyền thống của dân tộc đã được chị gìn giữ, lan tỏa với tư cách là người kế nối tinh thần của nghệ nhân Hà Thị Cầu, chị muốn gửi gắm điều gì tới những khán giả đã, đang và sẽ tiếp tục yêu xẩm? 

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Nhiều người vẫn ưu ái gọi tôi là học trò xuất sắc của Nghệ nhân, Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu, nhưng bản thân tôi không dám nhận điều đó. Bởi tôi nghĩ rằng, để gọi là "xuất sắc" thì thật sự rất khó, và không thể có ai thay thế hay sánh được với một người nghệ nhân như bà.

Nhân dịp đầu xuân năm mới, tôi mong rằng album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời" Vol.2 sẽ trở thành một món quà xuân nhỏ, gửi tới những khán giả đã từng yêu xẩm, đã từng nghe xẩm và kiên trì cùng tôi gìn giữ xẩm cho đến hôm nay. Trong một mùa xuân mới, tôi không mong gì hơn ngoài việc khán giả luôn giữ được niềm vui, sự phơi phới, lạc quan,  đúng tinh thần của xẩm để bước vào một năm mới thật náo nức, nhiệt huyết và hướng tới một tương lai tươi sáng, tốt đẹp hơn.

- Vâng, xin trân trọng cảm ơn nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa với những chia sẻ vô cùng ý nghĩa vừa rồi.