Nghệ sĩ Đen: Đưa văn hóa Việt lên sân khấu không chỉ là mượn chất liệu dân gian

Đưa chất liệu dân gian vào âm nhạc đương đại đang trở thành một xu hướng được nhiều nghệ sĩ Việt Nam lựa chọn. Tuy nhiên, với rapper Đen, điều quan trọng không chỉ là làm mới những thanh âm truyền thống, mà còn là sự hiểu biết, trân trọng và trách nhiệm đối với những con người đang âm thầm gìn giữ di sản.

Những thanh âm của núi rừng Tây Nguyên, tiếng cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc hay những làn điệu dân gian đang ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các sản phẩm âm nhạc đương đại.

Trên những sân khấu concert quy mô lớn, chất liệu văn hóa truyền thống được khoác lên diện mạo mới qua những bản phối hiện đại, những màn trình diễn kết hợp giữa âm nhạc, ánh sáng và công nghệ. 

Không ít tiết mục đã tạo được sức hút với khán giả trẻ, góp phần đưa những giá trị văn hóa vốn quen thuộc trong đời sống cộng đồng đến với đông đảo công chúng.

Tuy nhiên, phía sau sự hấp dẫn của những cuộc kết hợp ấy vẫn còn một câu hỏi đáng suy ngẫm: Làm thế nào để đưa văn hóa truyền thống lên sân khấu mà không chỉ dừng lại ở việc khai thác những thanh âm, hình ảnh mang tính đặc trưng? 

Và khi chất liệu dân gian trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, những nghệ nhân đang gìn giữ di sản sẽ được nhìn nhận, trân trọng ra sao?

Tại tọa đàm “Từ concert tới con tim” do Báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức, rapper Đen đã chia sẻ góc nhìn của mình về câu chuyện này. 

Không đưa ra những tuyên bố lớn lao về việc bảo tồn hay phát huy di sản, nam nghệ sĩ bắt đầu từ chính trải nghiệm sáng tác, với một sự thừa nhận khá thẳng thắn về giới hạn hiểu biết của bản thân.

Nhắc đến ca khúc Những em bé mặt trời, tác phẩm có sử dụng chất liệu âm nhạc Tây Nguyên, Đen cho biết anh lựa chọn cách tiếp cận thận trọng bởi chưa thực sự am hiểu sâu sắc những giá trị văn hóa của vùng đất này.

“Tôi không hiểu lắm, tôi cũng không biết là bản chất của mọi thứ như nào, nên chỉ dám dùng đặc sắc nhất để cho mọi người liên tưởng đến bài này. Tôi viết cho vùng này thôi chứ không dám đào sâu và nói nhiều đến những thứ mình không biết được”, Đen chia sẻ.

Lời tâm sự có phần khiêm nhường ấy lại chạm đến một vấn đề không nhỏ trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật hiện nay. 

Khi chất liệu dân gian ngày càng được quan tâm, việc đưa một giai điệu, nhạc cụ hay hình ảnh văn hóa truyền thống vào tác phẩm hiện đại có thể tạo nên sự mới lạ. Nhưng để chuyển tải được tinh thần của di sản, người nghệ sĩ cần nhiều hơn sự hứng thú nhất thời.

Bởi mỗi làn điệu, mỗi nhạc cụ hay hình thức diễn xướng đều gắn với một cộng đồng, một không gian văn hóa và những lớp ý nghĩa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ khai thác những yếu tố dễ nhận biết mà thiếu sự tìm hiểu cần thiết, tác phẩm có thể tạo được hiệu ứng về âm thanh, hình ảnh nhưng chưa chắc giúp công chúng hiểu hơn về giá trị văn hóa được sử dụng.

Trong câu chuyện của Đen, sự thận trọng trước những điều mình chưa biết cũng là một cách thể hiện thái độ tôn trọng đối với văn hóa bản địa. Anh không cố gắng kể thay câu chuyện của một vùng đất khi bản thân chưa đủ hiểu biết, mà lựa chọn những yếu tố phù hợp với trải nghiệm và khả năng sáng tạo của mình.

Đáng chú ý, khi được hỏi về câu chuyện Việt Nam mà bản thân thực sự muốn kể trên những sân khấu lớn, Đen không nói nhiều về những giai điệu hay kỹ thuật phối khí. Điều anh nhắc đến trước tiên là con người.

“Đó là con người, những người nghệ nhân, những người cứ âm thầm lặng lẽ thôi. Không có nhiều khán giả, không có nhiều sân khấu... Em rất trân trọng điều đó. Những người nghệ sĩ mà họ không bao giờ nhận mình là nghệ sĩ”, nam rapper bày tỏ.

Đằng sau những thanh âm truyền thống được vang lên trên sân khấu hiện đại là cuộc đời của biết bao nghệ nhân. Có những người dành phần lớn cuộc đời gắn bó với tiếng đàn, điệu hát, nhịp chiêng, nhưng chưa từng xuất hiện trước hàng nghìn khán giả. 

Nghệ thuật đối với họ không nhất thiết phải bắt đầu từ ánh đèn sân khấu hay những tràng pháo tay. Đó có thể là một phần của sinh hoạt thường ngày, của lao động, lễ hội và những cuộc gặp gỡ trong cộng đồng.

Chính từ những không gian ấy, các giá trị văn hóa được gìn giữ, thực hành và truyền lại qua nhiều thế hệ. Có những người không tự nhận mình là nghệ sĩ, nhưng những điều họ đang làm lại góp phần duy trì sức sống của nghệ thuật truyền thống.

Sự đối lập giữa một bên là sân khấu concert với hàng vạn khán giả và một bên là những nghệ nhân lặng lẽ thực hành di sản đã gợi ra một vấn đề đáng quan tâm. 

Khi âm nhạc dân gian trở thành chất liệu cho những sản phẩm đương đại, công chúng có thể biết đến một giai điệu mới, một bản phối hấp dẫn hay tên tuổi của nghệ sĩ biểu diễn. 

Nhưng liệu họ có cơ hội tìm hiểu về những người đã gìn giữ những thanh âm ấy từ trước khi chúng xuất hiện trên sân khấu lớn?

Với Đen, câu trả lời không chỉ nằm ở việc giới thiệu một loại hình âm nhạc truyền thống, mà còn ở khả năng tạo thêm sự quan tâm dành cho những người đang thực hành và trao truyền di sản.

“Cái thứ cần quan tâm nhất đối với tôi là một người mà sử dụng những chất liệu đó, là con người. Làm sao để khiến cho những người chơi nhạc cụ đó có thêm niềm cảm hứng, để họ biết là có rất nhiều người đang trông chờ và mong đợi những thứ họ làm”, Đen chia sẻ.

Đây cũng là điểm đáng chú ý nhất trong quan niệm của nam rapper. Thay vì chỉ nhìn di sản như một nguồn nguyên liệu phục vụ sáng tạo, anh đặt sự quan tâm vào những chủ thể văn hóa đang gìn giữ và thực hành di sản ấy. 

Một tác phẩm âm nhạc đương đại có thể giúp chất liệu truyền thống được biết đến rộng rãi hơn, nhưng ý nghĩa sẽ lớn hơn nếu sức lan tỏa đó góp phần khơi dậy niềm tự hào, động lực và cơ hội tiếp tục thực hành nghệ thuật cho các nghệ nhân.

Trong bối cảnh thị trường concert Việt Nam phát triển sôi động, câu chuyện này càng có ý nghĩa. Theo số liệu được đưa ra tại tọa đàm, năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 810 sự kiện âm nhạc, trong đó có gần 20 chương trình quy mô lớn tại Hà Nội và TP.HCM, nhiều chương trình thu hút hàng chục nghìn khán giả. 

Sự phát triển ấy không chỉ cho thấy nhu cầu thưởng thức nghệ thuật ngày càng lớn mà còn mở ra những không gian mới để giới thiệu bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trên thực tế, nhiều nghệ sĩ đã tìm đến chất liệu truyền thống như một cách tạo dựng dấu ấn riêng trong âm nhạc. 

Những làn điệu dân gian, nhạc cụ dân tộc và câu chuyện văn hóa vùng miền, khi được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp, có khả năng tiếp cận những thế hệ khán giả mới.

Đây là cơ hội đáng kể để âm nhạc truyền thống bước ra khỏi những không gian biểu diễn quen thuộc, hiện diện nhiều hơn trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, sự lan tỏa của một tiết mục không đồng nghĩa với việc di sản đã được bảo tồn hiệu quả. Một bản phối thành công có thể khiến khán giả tò mò về một loại hình nghệ thuật, nhưng để sự tò mò ấy trở thành hiểu biết và tình yêu lâu dài, cần có thêm những hoạt động giới thiệu, trải nghiệm, giáo dục và kết nối trực tiếp với cộng đồng thực hành di sản.

Vì vậy, sự kết hợp giữa âm nhạc hiện đại và truyền thống sẽ có ý nghĩa sâu sắc hơn khi nghệ nhân không chỉ là người cung cấp chất liệu, mà còn được tham gia, được ghi nhận và có thêm cơ hội biểu diễn, truyền dạy. Khi ấy, sân khấu lớn có thể trở thành cầu nối đưa công chúng tìm về những không gian văn hóa đã nuôi dưỡng các giá trị nghệ thuật dân gian.

Những chia sẻ của Đen tại tọa đàm “Từ concert tới con tim” không phải là một công thức cho việc đưa văn hóa Việt vào âm nhạc đương đại. Nhưng từ trải nghiệm của một nghệ sĩ được đông đảo khán giả trẻ yêu mến, anh đã gợi mở một cách nhìn đáng suy ngẫm: Sáng tạo từ di sản cần bắt đầu bằng sự hiểu biết, thái độ tôn trọng và sự quan tâm đến con người.

Bởi sau những giai điệu được làm mới, những màn trình diễn gây ấn tượng và những tràng pháo tay trên sân khấu, điều cần được gìn giữ lâu dài vẫn là sức sống của di sản trong cộng đồng. 

Và có lẽ, thành công đáng quý của việc đưa văn hóa Việt lên sân khấu không chỉ là khiến hàng vạn người cùng hòa nhịp với một giai điệu dân gian, mà còn là để sau đêm diễn, có thêm những khán giả muốn tìm hiểu, lắng nghe và trân trọng những con người đã gìn giữ giai điệu ấy qua bao thế hệ./.