Kho ảnh EFEO - Tiềm năng trở thành Di sản tư liệu thế giới

Với những giá trị đã được đề cập trong các kỳ trước, kho ảnh của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) đang đứng trước một cột mốc mới: xây dựng hồ sơ đề cử để trở thành Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO.

Đề xuất này là một nội dung quan trọng tại hội thảo khoa học Sưu tập tư liệu ảnh EFEO - Tiềm năng di sản diễn ra vừa qua. Bởi, theo các chuyên gia, một bộ sưu tập chỉ có thể trở thành Di sản tư liệu thế giới khi ý nghĩa của nó vượt lên khỏi phạm vi của những bức ảnh đơn lẻ. Với kho ảnh EFEO, điều này được tạo nên từ nhiều lớp tư liệu, tri thức và dấu ấn lịch sử được tích lũy suốt hơn một thế kỷ, đồng thời vẫn tiếp tục được khẳng định qua các nghiên cứu đương đại.

3 nhóm giá trị nền tảng

Theo TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, kho ảnh EFEO hội tụ ba nhóm giá trị quan trọng của một di sản tư liệu: tính xác thực và nguyên gốc của nguồn tư liệu; khả năng phản ánh toàn diện đời sống, văn hóa và khoa học của một giai đoạn lịch sử; cùng sức sống lâu dài đối với nghiên cứu, bảo tồn và cộng đồng.

Cụ thể, đây là một nguồn tư liệu gốc có tính xác thực cao, khi phần lớn các bức ảnh được thực hiện ngay trong quá trình khảo sát, khai quật, điều tra thực địa và nghiên cứu của các học giả EFEO tại Đông Dương. Chúng ghi lại hiện trạng của di tích, hiện vật và đời sống xã hội ở thời điểm những đối tượng ấy còn giữ được trạng thái nguyên gốc, trước khi chịu tác động của chiến tranh, thiên tai hay quá trình đô thị hóa. Nhiều bộ ảnh vì thế trở thành những chứng cứ trực quan không thể thay thế, có thể đối chiếu với văn bản, bản vẽ, nhật ký khảo sát hay hồ sơ khai quật.

Ảnh EFEO chụp chùa Keo (Thái Bình cũ) và chùa Một Cột (Hà Nội)

Điển hình, đó là trường hợp bộ ảnh chụp phế tích Đồng Dương (Quảng Nam cũ) do Charles Carpeaux thực hiện trong cuộc khai quật năm 1902, hay các tư liệu về di tích Chăm đầu thế kỷ XX ghi lại nguyên trạng công trình, hoa văn và cảnh quan xung quanh. Tương tự, về sau, nhiều bức ảnh đã được Việt Nam sử dụng trong nghiên cứu, tu bổ và phục dựng các di sản như chùa Một Cột, khu đền tháp Mỹ Sơn, Hoàng thành Huế, phố cổ Hội An hay Nhà hát Lớn Hà Nội. Đặc biệt, những hình ảnh về đền Thác Bà trước khi được di dời khi khu vực này xây dựng thủy điện Thác Bà năm 1963 là loại hình tư liệu mà hiện trạng hôm nay không thể cung cấp lại.

Bên cạnh đó, phạm vi phản ánh rộng lớn cũng tạo nên một nét đặc biệt của bộ sưu tập. Trong gần một thế kỷ hoạt động, các học giả EFEO không chỉ ghi lại di tích khảo cổ hay kiến trúc cổ mà còn hướng máy ảnh tới đời sống xã hội, phong tục, tín ngưỡng, làng nghề, cảnh quan và nhiều cộng đồng cư dân trên khắp Đông Dương. Nhờ vậy, kho ảnh trở thành một "bộ nhớ thị giác" về Việt Nam và khu vực trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX.

Tại đó, ngoài hàng nghìn bức ảnh về di tích Chăm, đình, đền, chùa, bi ký hay các bảo tàng, kho tư liệu EFEO còn lưu giữ nhiều phóng sự ảnh về lễ tế Nam Giao, nghi lễ hầu đồng, kỹ thuật làm giấy dó, đúc đồng ở Ngũ Xã hay in tranh dân gian Đông Hồ. Hàng nghìn bức ảnh dân tộc học ghi lại trang phục, nhà ở, tập quán và nghi lễ của các cộng đồng Mường, Bana, Jarai... cũng đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng cho nhiều công trình nghiên cứu của các học giả như Từ Chi, Phạm Huy Thông, Hà Văn Tấn hay Nguyễn Văn Kự.

Cuối cùng, giá trị thứ ba nằm ở khả năng tiếp tục tạo ra tri thức của bộ sưu tập. Sau hơn một thế kỷ, những bức ảnh ấy không dừng lại ở vai trò lưu giữ ký ức mà vẫn tiếp tục được khai thác trong nghiên cứu, bảo tồn di sản và phổ biến tri thức. Thực tế, một bức ảnh trong bộ sưu tập EFEO có thể đồng thời là tư liệu của khảo cổ học, lịch sử, dân tộc học, kiến trúc, bảo tàng học hay nghiên cứu môi trường - khi mỗi chi tiết tưởng như rất nhỏ về trang phục, cây cối, dòng sông hay cách tổ chức không gian lại mở ra những hướng tiếp cận mới mà trước đây chưa từng được chú ý.

Và đây cũng là đặc trưng quan trọng của một di sản tư liệu, khi giá trị của nó không dừng lại ở quá khứ mà tiếp tục được bổ sung bằng những cách đọc và những tri thức mới của hiện tại.

Hướng tới hồ sơ đề cử liên quốc gia

Hiện lộ trình xây dựng hồ sơ đề cử kho ảnh EFEO cho danh hiệu Di sản tư liệu thế giới vẫn đang được các cơ quan chuyên môn tiếp tục nghiên cứu. Tuy nhiên, trong bối cảnh Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO từng xuất hiện những hồ sơ đề cử liên quốc gia, nhiều ý kiến cho rằng đây có thể là một hướng tiếp cận phù hợp đối với bộ sưu tập được hình thành từ hoạt động của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp trên khắp Đông Dương và hiện được lưu giữ tại cả Việt Nam và Pháp.

Cụ thể, theo bà Joie Springer, Chủ tịch Tiểu ban Đăng ký thuộc Ủy ban Tư vấn Quốc tế Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO, những năm gần đây, UNESCO đặc biệt khuyến khích các hồ sơ đề cử chung giữa hai hoặc nhiều quốc gia. Như phân tích của bà, cách tiếp cận này góp phần khẳng định khái niệm "di sản chung", đồng thời tạo điều kiện để những bộ sưu tập từng bị phân tán có thể được tái hợp trên không gian số, mở rộng hợp tác và khả năng tiếp cận của công chúng.

Sau những biến động lịch sử từ giữa thế kỷ XX, các phông ảnh hiện được lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội ở Hà Nội và Thư viện ảnh của EFEO tại Paris. Trong nhiều năm qua, hai cơ quan đã phối hợp số hóa, xây dựng cổng dữ liệu chung và từng bước kết nối những nhóm tư liệu vốn xuất phát từ cùng một nguồn gốc. Chính những nền tảng hợp tác ấy có thể trở thành cơ sở quan trọng nếu trong tương lai Việt Nam và Pháp lựa chọn hướng xây dựng một hồ sơ đề cử chung.

Ở góc độ trong nước, TS Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, cho biết: Việt Nam hiện có 11 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh, song vẫn còn nhiều bộ sưu tập tại các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng và viện nghiên cứu có tiềm năng tiếp tục xây dựng hồ sơ. Theo bà, bộ sưu tập ảnh EFEO đang được lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội hoàn toàn có thể được nghiên cứu, chuẩn bị hồ sơ một cách bài bản để trình xem xét ở cấp quốc gia, khu vực hoặc quốc tế.

"Ghi danh một di sản tư liệu không phải là kết thúc, mà là sự khởi đầu" - TS Vũ Thị Minh Hương khẳng định. Như lời bà, đó là sự khởi đầu cho những cơ hội mới về bảo quản, nghiên cứu, số hóa và mở rộng khả năng tiếp cận của cộng đồng. Với kho ảnh EFEO, hành trình ấy có thể còn ở phía trước. Nhưng những kết nối đã được hình thành giữa các cơ quan lưu giữ, các nhà nghiên cứu và các đối tác quốc tế đang tạo nên nền tảng quan trọng để bộ sưu tập từng bước khẳng định vị trí của mình và vươn ra thế giới.