Lễ hội Văn Miếu Mao Điền không chỉ là một sự kiện văn hóa – tâm linh, mà là lời nhắc về cội nguồn đạo học của dân tộc. Trong dòng chảy hiện đại, việc tôn vinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo không dừng ở nghi lễ, mà cần được chuyển hóa thành động lực phát triển giáo dục, văn hóa và con người Việt Nam hôm nay.

Chuyên đề Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo

Trong nhịp sống hiện đại với những áp lực tăng trưởng, công nghệ và cạnh tranh toàn cầu, có những giá trị tưởng như lặng lẽ nhưng lại giữ vai trò nền tảng bền vững cho sự phát triển. Đạo học – với cốt lõi là tinh thần hiếu học và truyền thống tôn sư trọng đạo – chính là một trong những giá trị như vậy. Và Lễ hội Văn Miếu Mao Điền, diễn ra đầu tháng 4 hằng năm, không chỉ là dịp tri ân quá khứ, mà còn là một lời nhắc nhở về tương lai.

Nhìn bề ngoài, lễ hội là sự kết hợp của các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa dân gian: tế cáo yết, tiến chữ dâng Thánh, giao lưu thư pháp, hát xẩm, ca trù… Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, lễ hội sẽ chỉ là một "bảo tàng sống" của ký ức. Điều làm nên giá trị thực sự của Văn Miếu Mao Điền nằm ở thông điệp mà nó truyền tải: đạo học không phải là di sản để chiêm ngưỡng, mà là nền tảng để hành động.

Nghi lễ tiến chữ dâng Thánh với bốn chữ "Tôn sư trọng đạo" không đơn thuần là một hình thức nghi lễ. Đó là sự kết tinh của một hệ giá trị đã định hình nên bản sắc văn hóa Việt Nam qua hàng trăm năm. Trong truyền thống ấy, người thầy không chỉ truyền đạt tri thức, mà còn là người dẫn dắt đạo lý, nhân cách; việc học không chỉ nhằm đạt danh vị, mà là hành trình hoàn thiện con người.

Nghi lễ Tiến chữ dâng Thánh khai hội Văn Miếu Mao Điền. Ảnh: Mạnh Tú - TTXVN

Chính từ nền tảng ấy, Văn Miếu Mao Điền từng là một trung tâm đào tạo nhân tài lớn của đất nước, nơi ghi danh hàng trăm tiến sĩ, nơi những sĩ tử không chỉ học để thi, mà học để gánh vác trách nhiệm với quốc gia. Câu chuyện Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ đầu cả ba kỳ thi không chỉ là một giai thoại khoa bảng, mà là biểu tượng của một thời đại coi trọng thực học, thực tài.

Nhưng giá trị của đạo học sẽ không còn trọn vẹn nếu chỉ được nhắc lại trong những ngày lễ hội. Thách thức của hiện tại nằm ở chỗ: làm thế nào để những giá trị ấy không bị "nghi lễ hóa", mà trở thành động lực sống trong đời sống xã hội.

Trong một bối cảnh mà giáo dục đang đối mặt với nhiều áp lực – từ đổi mới chương trình, chuyển đổi số đến yêu cầu hội nhập – tinh thần "tôn sư trọng đạo" cần được hiểu theo một nghĩa rộng hơn. Đó không chỉ là sự kính trọng người thầy, mà còn là việc xây dựng một môi trường giáo dục nơi tri thức được tôn vinh, nơi người dạy được bảo vệ và truyền cảm hứng, nơi người học được khơi dậy khát vọng vươn lên.

Hiếu học cũng không thể chỉ là khẩu hiệu. Nó phải trở thành năng lực tự học, học suốt đời, học để sáng tạo và thích ứng. Khi thế giới thay đổi nhanh chóng, lợi thế cạnh tranh của một quốc gia không nằm ở tài nguyên, mà ở chất lượng con người. Và chất lượng ấy bắt đầu từ một nền giáo dục biết đặt giá trị lên trên thành tích, đặt con người lên trên con số.

Ở góc độ đó, việc tổ chức lễ hội Văn Miếu Mao Điền không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn di sản, mà còn là một hành động văn hóa có tính định hướng. Nó khẳng định rằng trong mọi chiến lược phát triển, giáo dục và văn hóa phải giữ vai trò trung tâm; rằng những giá trị như tôn sư trọng đạo, hiếu học không phải là "di sản mềm", mà là "nguồn lực cứng" của quốc gia.

Đặc biệt, khi Nghị quyết của Đảng đã xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, là động lực nội sinh của phát triển, thì những không gian như Văn Miếu Mao Điền chính là nơi kết nối quá khứ với hiện tại, truyền thống với tương lai. Ở đó, di sản không nằm yên, mà "sống" trong nhận thức và hành động của cộng đồng.

Hình ảnh Tuổi trẻ lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc khi Nghị quyết của Đảng đã xác định văn hóa là nền tảng tinh thần. Ảnh: Khánh Hòa TTXVN

Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự lan tỏa, cần nhiều hơn những lễ hội định kỳ. Cần đưa di sản vào trường học, biến những câu chuyện khoa bảng thành bài học sống động; cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, trải nghiệm và tự hào về truyền thống; cần xây dựng những chính sách để người thầy thực sự được tôn vinh bằng cả vị thế và điều kiện sống.

Một lễ hội chỉ diễn ra trong vài ngày, nhưng đạo học phải được nuôi dưỡng mỗi ngày. Một nghi lễ có thể được phục dựng, nhưng giá trị chỉ có thể được duy trì khi nó trở thành niềm tin và hành động của xã hội.

Văn Miếu Mao Điền, với lịch sử hàng trăm năm, không chỉ là một di tích, mà là một biểu tượng. Biểu tượng ấy nhắc chúng ta rằng: một dân tộc muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào kinh tế, mà phải được dẫn dắt bởi hệ giá trị. Và trong hệ giá trị ấy, đạo học – với tinh thần tôn sư trọng đạo, hiếu học – luôn là trụ cột.

Tôn vinh đạo học không phải để tự hào về quá khứ, mà để định hình tương lai. Khi mỗi lễ hội không chỉ khơi dậy ký ức mà còn thúc đẩy hành động, khi mỗi giá trị truyền thống được chuyển hóa thành năng lực hiện đại, thì Văn Miếu Mao Điền không chỉ là nơi lưu giữ tinh hoa, mà trở thành điểm tựa cho một nền giáo dục và một nền văn hóa biết đi tới.