Theo các nhà nghiên cứu, hiện nay, ít người biết về Đền Cơ Xá - ngôi đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt đang nằm tại số 4, phố Nguyễn Huy Tự. Và dù ngôi đền đã được ghi danh là di sản cấp thành phố mấy chục năm trước, đến giờ chưa có nghiên cứu nào một cách hệ thống và tổng thể về di sản văn hóa này.
Ngày 28/6, tại Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam (thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam) phối hợp với Tiểu ban quản lý di tích đền Cơ Xá tổ chức Hội thảo khoa học "Đền Cơ Xá và việc thờ phụng Thái úy Lý Thường Kiệt trong không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội xưa và nay".
Đền Cơ Xá - Nơi thờ Lý Thường Kiệt ít người biết giữa lòng thủ đô
Theo các nhà khoa học, năm 1010, thực hiện Chiếu dời đô của đức vua Lý Thái Tổ, cư dân làng An Xá đã di dời ra bãi sông Hồng khai hoang, lập ấp để dựng nên châu Cơ Xá. Đây chính là cơ sở tạo nên sợi dây liên kết lịch sử và tâm linh không thể tách rời giữa làng Cơ Xá với không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội.
Ngôi đền Cơ Xá, Thờ Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt, nằm tại số 4, phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội
Trải bao thăng trầm, Đền Cơ Xá tọa lạc tại số 4 phố Nguyễn Huy Tự ngày nay chính là một trong những dấu tích vật chất, một không gian tâm linh còn sót lại của làng Cơ Xá Nam xưa ngay giữa lòng nội đô Hà Nội.
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, "trước đây chưa có một nghiên cứu nào một cách hệ thống và tổng thể về ngôi đền này. Ngôi đền đã được ghi danh là di sản cấp thành phố Hà Nội cách đây mấy chục năm.
Việc tổ chức hội thảo mục đích chính là tập hợp các nguồn tư liệu liên quan để nhìn nhận rõ vị trí và vai trò của ngôi đền trong tổng thể văn hóa thờ Lý Thường Kiệt, trong tổng thể văn hóa của làng Cơ Xá xưa và trong không gian văn hóa của Thăng Long Hà Nội suốt diễn trình lịch sử, cũng như vai trò trong đời sống đương đại hiện nay".
Cho rằng, truyền thống "di dân di thần" đã để lại dấu ấn văn hóa rõ nét, PGS.TS Bùi Xuân Đính, Nguyên Trưởng phòng Tộc người Việt, Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm khoa học Xã hội Việt Nam nhấn mạnh, Đền Cơ Xá thể hiện tấm lòng biết ơn của cư dân đối với Thái úy Lý Thường Kiệt, đồng thời cũng in đậm dấu ấn văn hóa qua việc thờ phụng trong di tích. Việc thờ phụng tại ngôi đền theo ông Đính, "có một ý nghĩa rất lớn trong việc kết nối cộng đồng dân cư ở vùng phía Nam Thăng Long, ven sông Hồng".
Các nhà nghiên cứu và người dân tham dự Lễ dâng hương tại Đền Cơ Xá
Từ tư liệu thực tế, các nhà nghiên cứu khẳng định vai trò linh thiêng của ngôi đền như một mạch ngầm gắn kết, giúp duy trì và tái tạo sức sống của một cộng đồng làng xưa ngay trong lòng xã hội hiện đại, bất chấp những thay đổi về ranh giới hành chính.
Đại diện cho cộng đồng người dân, PGS.TS Đinh Đoàn Long, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Tiểu ban Quản lý di tích đền Cơ Xá khẳng định, Đền Cơ Xá Linh Từ nơi thờ phụng Thái úy Lý Thường Kiệt cho thấy giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng đã tồn tại hàng nghìn năm của dân tộc, gắn liền với lịch sử phát triển không chỉ của Thăng Long Hà Nội mà cả của lịch sử dân tộc.
"Những báo cáo khoa học hôm nay giúp chúng ta đúc kết những bài học và truyền lại cho đời sau, để cho muôn đời hậu thế học theo các bậc tiền nhân, xây dựng và phát triển đất nước", ông Long nói.
Phát huy vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản
Tại hội thảo, các nhà nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp để bảo tồn bền vững đưa di sản văn hóa đền Cơ Xá hòa vào dòng chảy của đời sống đương đại. Trong đó, để phát huy vai trò chủ thể văn hóa của các dòng họ và cộng đồng, các nhà khoa học cho rằng cần tiếp tục hỗ trợ và nâng cao năng lực của Ban liên lạc các dòng họ (Ngô, Nguyễn Ngọc, Lê, Đinh...) trong việc tổ chức thực hành nghi lễ, đặc biệt là ngày giỗ Tổ mùng 2 tháng Sáu. Nhà nước và chính quyền địa phương đóng vai trò quản lý, còn cộng đồng dòng họ là lực lượng cốt lõi tự thân gìn giữ, trông coi và truyền dạy các giá trị di sản cho thế hệ mai sau.
PGS.TS Nguyễn Thị Yên, nhấn mạnh, Thái úy Lý Thường Kiệt là danh nhân, danh tướng đầu tiên của Việt Nam tuyên bố chủ quyền lãnh thổ với bài thơ "Nam quốc Sơn Hà" nổi tiếng. Ở làng Cơ Xá, Ngài được thờ với tư cách là Tổ địa, tức là Tổ làng trên quê hương của Ngài. Trong bối cảnh đương đại, phải nâng tầm vị thế của ngôi đền lên, để ngoài ý nghĩa là quê hương của Ngài, là dấu tích của kinh thành Thăng Long xưa, còn là một nơi ghi danh một vị danh nhân của kinh thành Thăng Long.
Quang cảnh hội thảo khoa học về Đền Cơ Xá diễn ra ngày 28/6 tại Hà Nội, do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam (thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam) phối hợp với Tiểu ban quản lý di tích đền Cơ Xá tổ chức
"Đây là một địa chỉ đỏ để các thế hệ trẻ đến để tham quan, học hỏi, để nâng cao hiểu biết một cách sinh động về lịch sử của Thăng Long Hà Nội nói riêng và lịch sử của Việt Nam nói chung", bà Yên khẳng định.
Bên cạnh đó, giải pháp gắn với phát triển du lịch bền vững cũng được đưa ra với ý tưởng cốt lõi là chủ động kết nối Đền Cơ Xá ở nội đô với các di tích liên quan đến Lý Thường Kiệt để kiến tạo một hành trình di sản ven sông Hồng. Cùng với đó là các giải pháp tích hợp giáo dục di sản vào học đường và số hóa di sản.
Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, công tác tuyên truyền, giới thiệu về giá trị của ngôi đền phải đẩy mạnh hơn nữa. "Theo tôi biết, hiện nay rất ít người biết về ngôi đền, do đó công tác tuyên truyền rất quan trọng, mong muốn khách đến thì phải đẩy mạnh công tác giới thiệu, quảng bá", ông Đính nói.
Sự tồn tại và hồi sinh của đền Cơ Xá qua bao biển động của thời gian và làn sóng đô thị hóa là minh chứng hùng hồn cho sức sống nội sinh mãnh liệt của tín ngưỡng dân gian, là biểu tượng đẹp để của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc ta. Ngôi đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệ là một "thực thể di sản sống" một địa chỉ đỏ lưu giữ ký ức nghìn năm của Thăng Long — Hà Nội!
