Hành lang thoát lũ hồ Dầu Tiếng bị “bóp nghẹt”

Hồ Dầu Tiếng - công trình thủy lợi lớn nhất Việt Nam với dung tích thiết kế hơn 1,58 tỷ m3 - giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm nguồn nước cho sản xuất, sinh hoạt của hàng triệu người dân vùng Đông Nam Bộ, đồng thời điều tiết lũ, bảo vệ khu vực hạ du. 

Tuy nhiên, sau gần bốn thập kỷ vận hành, tình trạng lấn chiếm, san lấp, xây dựng công trình trong phạm vi bảo vệ và không gian thoát lũ đang làm thu hẹp khả năng tiêu thoát nước của hồ chứa. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến mưa cực đoan diễn biến ngày càng khó lường, thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải tăng cường quản lý và xử lý nghiêm các vi phạm nhằm bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du.

Mưu sinh trong không gian thoát lũ

Khảo sát tại khu vực tràn xả lũ hồ Dầu Tiếng, đoạn qua xã Dầu Tiếng cho thấy, không gian thoát lũ đang dần bị "bóp nghẹt", do tình trạng đổ đất, san nền, dựng quán, xây nhà và các công trình kiên cố, tạo nên những điểm nghẽn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước khi hồ vận hành xả lũ. Nhiều hộ dân vẫn chấp nhận thích ứng với nguy cơ ngập để mưu sinh.

Ông Nguyễn Chí Tâm, chủ quán Núi Lỡ, ấp Sơn Đài, xã Dầu Tiếng, Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, quán đã hoạt động khoảng 10 năm và việc kinh doanh phụ thuộc vào chế độ vận hành xả lũ của hồ Dầu Tiếng. Khi hồ xả nước với lưu lượng nhỏ, hoạt động buôn bán hầu như không bị ảnh hưởng; nhưng vào mùa mưa lũ, khi lưu lượng xả tăng lên khoảng 400 mét khối/giây, nước từng dâng khoảng một mét tại khu vực quán. Gần đây, khi hồ vận hành xả khoảng 200 mét khối/giây, nước cũng tràn vào khu vực kinh doanh khoảng 20 cm.

"Mỗi khi có thông báo xả lũ, chúng tôi chủ động thu dọn bàn ghế, di chuyển tài sản lên vị trí cao hơn; khu vực nào ngập nước thì không phục vụ khách. Nước rút đến đâu thì bố trí bàn ghế kinh doanh trở lại đến đó," ông Tâm chia sẻ.

Theo ông Tâm, do sinh sống lâu năm trên phần đất của gia đình nên ông lựa chọn mở quán để mưu sinh. Để bảo đảm an toàn, quán đã lắp đặt biển cảnh báo khu vực nước sâu, dựng hàng rào bảo vệ tại các vị trí nguy hiểm và không bố trí khách ở khu vực ngập nước.

Cách đó không xa, quán ăn Hoa Giấy Ven Suối của anh Phạm Hồng Phát, tại ấp Sơn Đài, xã Dầu Tiếng cũng nằm trong khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng khi hồ Dầu Tiếng vận hành xả lũ. Theo anh Phát, vào cao điểm mùa mưa hằng năm, khi hồ xả với lưu lượng khoảng 300-350 m3/giây, toàn bộ khu vực ven suối nơi quán hoạt động đều bị ngập do nước điều tiết từ hồ.

"Mỗi khi hồ thông báo xả lớn thì xác định khu vực này sẽ ngập. Việc kinh doanh không bị ảnh hưởng nhiều vì chúng tôi chủ động sắp xếp, nhưng cây xanh, cảnh quan và một số hạng mục đầu tư thường bị hư hại do nước ngập," anh Phát cho biết.

Để hạn chế thiệt hại, gia đình đã tự bỏ kinh phí gia cố bờ kè bảo vệ công trình trước mỗi mùa mưa lũ. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời bởi khi hồ vận hành với lưu lượng lớn, nước vẫn tràn vào khu vực kinh doanh.

Thực tế cho thấy, nhiều hộ dân đã quen với việc "sống chung" với dòng nước điều tiết của hồ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu tăng cường quản lý hoạt động sử dụng đất trong không gian thoát lũ nhằm bảo đảm an toàn công trình và giảm thiểu rủi ro khi xảy ra các tình huống khẩn cấp.

Theo Phó Giám đốc Chi nhánh Dầu Tiếng - Phước Hòa (Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác thủy lợi Miền Nam) Nguyễn Văn Lanh, trong điều kiện thời tiết bình thường, tác động của tình trạng lấn chiếm chưa bộc lộ rõ. Tuy nhiên, khi xuất hiện mưa lớn cực đoan trên lưu vực và hồ buộc phải vận hành xả lũ với lưu lượng lớn để bảo đảm an toàn đập, các khu vực bị thu hẹp lòng dẫn sẽ trở thành những "nút thắt" cản trở dòng chảy, làm giảm khả năng tiêu thoát nước.

Ông Lanh cho hay, hiện hệ thống đê bao và cống ngăn triều tại một số khu vực hạ du, chỉ phát huy hiệu quả khi lưu lượng xả dưới khoảng 200 m3/giây. Trong tình huống khẩn cấp, lưu lượng xả có thể phải nâng lên 300-400 m3/giây hoặc cao hơn. Khi đó, lượng nước lớn từ hồ sẽ đổ xuống hạ du nhưng không thể tiêu thoát nhanh do lòng dẫn bị thu hẹp bởi các công trình lấn chiếm, làm gia tăng nguy cơ ngập sâu, sạt lở bờ sông, đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tài sản của người dân.

"Nếu không xử lý triệt để tình trạng lấn chiếm, chúng ta sẽ phải trả giá rất đắt khi đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu", ông Nguyễn Văn Lanh cảnh báo.

Cần giải pháp căn cơ, lâu dài

Giám đốc Chi nhánh Dầu Tiếng - Phước Hòa Nguyễn Hữu Mạnh thông tin, tình trạng lấn chiếm phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi không phải là vấn đề mới phát sinh mà là hệ quả của nhiều nguyên nhân kéo dài qua nhiều giai đoạn. Trong quá trình đầu tư xây dựng trước đây, có dự án đã hoàn thành giải phóng mặt bằng nhưng cũng có dự án chưa giải tỏa toàn bộ phạm vi bảo vệ công trình. Người dân tiếp tục sử dụng đất, lâu dần hình thành nhà ở, công trình và các hoạt động sản xuất trong khu vực phục vụ vận hành hồ chứa và thoát lũ. Cùng với quá trình đô thị hóa và nhu cầu sử dụng đất ngày càng tăng, áp lực lấn chiếm cũng gia tăng theo thời gian.

Theo ông Mạnh, sau khi Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực, quy định về xác định ranh giới thửa đất đã được bổ sung. Tuy nhiên, tại một số địa phương, việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chưa xác định đầy đủ phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi, dẫn đến tình trạng giấy chứng nhận chồng lấn lên khu vực bảo vệ hồ chứa và hệ thống kênh, gây khó khăn cho công tác quản lý và xử lý vi phạm.

Cũng theo ông Nguyễn Hữu Mạnh, đơn vị quản lý công trình chỉ có chức năng phát hiện, lập biên bản vi phạm, trong khi thẩm quyền xử phạt thuộc chính quyền địa phương. Vì vậy, hiệu quả bảo vệ công trình phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp giữa ngành thủy lợi và chính quyền các cấp trong quản lý đất đai, kiểm tra hiện trạng và xử lý kịp thời các vi phạm.

Để giải quyết căn cơ, Chi nhánh Dầu Tiếng - Phước Hòa kiến nghị các địa phương rà soát quy trình cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bảo đảm xác định chính xác phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi; đồng thời phối hợp xây dựng phương án cắm mốc phạm vi bảo vệ toàn bộ hệ thống hồ chứa và kênh mương. Khi hệ thống mốc giới được xác lập đầy đủ, các địa phương sẽ có cơ sở pháp lý rõ ràng trong quản lý đất đai, xử lý vi phạm, đồng thời giúp người dân xác định chính xác ranh giới sử dụng đất, hạn chế tranh chấp và tình trạng lấn chiếm trong tương lai.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Thành phố Hồ Chí Minh Vũ Ngọc Thìn khẳng định, hồ chứa nước Dầu Tiếng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ đối với Thành phố Hồ Chí Minh mà còn đối với toàn vùng Đông Nam Bộ. Theo ông Thìn, trong quá trình xây dựng phương án quản lý cần rà soát lại việc sử dụng khái niệm "hành lang thoát lũ". Quy định hiện hành chỉ đề cập "không gian thoát lũ", không quy định "hành lang thoát lũ". Vì vậy, nếu sử dụng cụm từ "mốc chỉ giới hành lang thoát lũ" có thể khiến người dân hiểu nhầm về phạm vi hạn chế quyền sử dụng đất.

Ông Vũ Ngọc Thìn đề nghị nghiên cứu sử dụng hệ thống mốc cảnh báo ngập lụt với mẫu thống nhất, kèm theo hướng dẫn cụ thể để người dân dễ nhận biết và hiểu đúng ý nghĩa của các mốc cảnh báo. Đồng thời, Chi cục Thủy lợi Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác thủy lợi Miền Nam sớm cập nhật, điều chỉnh bản đồ ngập lụt phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tạo cơ sở để các địa phương xây dựng phương án ứng phó khi hồ Dầu Tiếng vận hành xả lũ. 

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng cực đoan, việc bảo vệ không gian thoát lũ hồ Dầu Tiếng không chỉ là xử lý các trường hợp lấn chiếm mà còn là nhiệm vụ bảo vệ an toàn cho công trình thủy lợi trọng yếu quốc gia. Siết chặt quản lý, xử lý nghiêm vi phạm và hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các ngành là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an toàn cho vùng hạ du và sự phát triển bền vững của cả khu vực.