Lễ trao Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - 2026 gợi ra một dòng chảy đẹp của những sáng tạo bất tận cho tuổi thơ. Từ những ký ức thị giác đã nuôi dưỡng bao thế hệ, đến những tìm tòi mới của nghệ thuật thiếu nhi hôm nay, một mùa giải mới tiếp tục cho thấy một hành trình bền bỉ của tình yêu trẻ thơ, của khát vọng sáng tạo và của những giá trị nghệ thuật vẫn đang tiếp tục được trao truyền.

Tại lễ trao giải lần 7 – 2026 diễn ra vào chiều 22/5 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, có một khoảnh khắc rất đặc biệt. Đó là 3 thế hệ họa sĩ cùng được xướng tên ở những hạng mục giải quan trọng. Đó là cố PGS-TS, họa sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân được vinh danh với Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn"; là họa sĩ Tạ Huy Long và họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi) được trao Giải Khát vọng Dế Mèn, cùng họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân (11 tuổi) với Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.

Từ ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ

Điểm nhấn lớn nhất của mùa giải năm nay là việc Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" vinh danh cố PGS-TS, hoạ sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân, vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm kinh điển, "sống mãi với thời gian" như Chuyện Ông Gióng, Mèo con, Trê Cóc... và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện Dế Mèn phiêu lưu ký.

Những cống hiến này càng trở nên sống động trong triển lãm Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố NSND Ngô Mạnh Lân diễn ra từ ngày 22 đến 24/5 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam - một hoạt động đặc biệt trong khuôn khổ mùa giải Dế Mèn năm nay.

Triển lãm giới thiệu 51 tác phẩm hội họa, minh họa, truyện tranh cùng 3 bộ phim hoạt hình tiêu biểu của NSND Ngô Mạnh Lân. Đặc biệt, nhiều tác phẩm gốc quý hiếm được gia đình nghệ sĩ lưu giữ trong nhiều năm đã lần đầu được công bố trước công chúng.

Không gian này giống như một hành trình trở về với tuổi thơ của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam. Giữa không gian triển lãm, NSND Vương Duy Biên (Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam) xúc động: "Những tác phẩm của NSND Ngô Mạnh Lân được trưng bày, làm sống lại trong tôi ký ức tuổi thơ với những bộ phim hoạt hình như Chuyện Ông Gióng, Trê Cóc, Những chiếc áo ấm, Con sáo biết nói… Tất cả tự nhiên hiện lên như một cuốn phim".

Ông nhớ lại những năm tháng khó khăn, khi việc được xem một bộ phim hoạt hình là niềm háo hức đặc biệt của trẻ nhỏ: "Hồi đó, buổi tối ra rạp chiếu bóng, 18 giờ là suất dành cho trẻ con, sau đó mới đến người lớn. Có hôm chúng tôi có vé, có hôm phải trốn vé vào xem. Những nhân vật hoạt hình của NSND Ngô Mạnh Lân đã sống với chúng tôi suốt cả tuổi thơ".

Theo NSND Vương Duy Biên, điều làm nên sức sống lâu bền trong nghệ thuật của NSND Ngô Mạnh Lân chính là sự lao động nghiêm túc và khả năng chắt lọc rất kỹ trong tạo hình nhân vật. Là người đồng thời đảm nhiệm vai trò đạo diễn, viết kịch bản và họa sĩ, NSND Ngô Mạnh Lân luôn hình dung toàn bộ cốt truyện cũng như tính cách nhân vật để cô đọng vào từng đường nét, từng biểu cảm tạo hình. "Chính sự khác biệt này đã khiến các nhân vật in đậm vào ký ức của thế hệ chúng tôi" - ông bày tỏ.

Ông cũng nhấn mạnh rằng, trong tất cả các tác phẩm của NSND Ngô Mạnh Lân luôn hiện lên rất rõ chất Việt Nam, rất bản sắc. Đây là điều rất quý ở một người nghệ sĩ. Theo ông, triển lãm lần này không chỉ giúp nhiều thế hệ khán giả sống lại ký ức tuổi thơ, mà còn có thể truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ trẻ trên hành trình sáng tạo và cống hiến cho nghệ thuật nước nhà, đặc biệt là lĩnh vực hoạt hình.

Cũng tại triển lãm, ông Nguyễn Anh Minh (Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) cho rằng, với nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam, trong đó có thế hệ của ông, tên tuổi và tác phẩm của NSND Ngô Mạnh Lân đã trở thành những ký ức vô cùng đẹp đẽ và trong sáng, là hành trang theo họ suốt hành trình trưởng thành.

Theo ông, điều đặc biệt trong nghệ thuật của NSND Ngô Mạnh Lân nằm ở lối tạo hình rất giản dị, nhẹ nhàng nhưng sâu sắc, dí dỏm, vừa đậm chất dân gian, vừa mang tính bác học. Nhờ quá trình được đào tạo bài bản ở nước ngoài, NSND Ngô Mạnh Lân đã kết hợp nhuần nhuyễn tính dân tộc và tính hiện đại trong các tác phẩm của mình, tạo nên một phong cách riêng.

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng đặc biệt ấn tượng khi tận mắt chứng kiến những tác phẩm gốc được sáng tác từ nhiều chục năm trước của NSND Ngô Mạnh Lân. Các tác phẩm không chỉ cho thấy sức sáng tạo mạnh mẽ của người nghệ sĩ, mà còn thể hiện tình yêu sâu sắc ông dành cho thiếu nhi. "Phải có những tình cảm rất đặc biệt với các em nhỏ mới có thể tạo ra những tác phẩm tuyệt đẹp như thế" - ông bày tỏ.

Dòng chảy nghệ thuật thiếu nhi vẫn nối dài

Nếu NSND Ngô Mạnh Lân đại diện cho thế hệ họa sĩ đặt những nền móng quan trọng cho nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam, thì ở lễ trao giải năm nay, dòng chảy sáng tạo này tiếp tục được nối dài bởi những gương mặt họa sĩ kế cận.

Từ Tạ Huy Long - họa sĩ từng để lại dấu ấn với Dế Mèn phiêu lưu ký cách đây hai thập niên - đến Nguyễn Đăng Hải Nam, chàng trai 16 tuổi vừa bước những bước đầu tiên trên hành trình nghệ thuật, tất cả đã tạo nên một sự tiếp nối giàu ý nghĩa của tình yêu dành cho tuổi thơ và nghệ thuật thiếu nhi.

Trong số các Giải Khát vọng Dế Mèn năm nay, sự xuất hiện của họa sĩ Tạ Huy Long tạo nên một sự kết nối đặc biệt với tinh thần của mùa giải. Đứng trên sân khấu nhận giải, họa sĩ Tạ Huy Long chia sẻ cảm xúc hạnh phúc khi nhìn lại hành trình sáng tạo của mình: "Cách đây 20 năm, tôi đã vẽ Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài và hôm nay lại đứng trên sân khấu nhận giải Khát vọng Dế Mèn".

Theo anh, hành trình thực hiện Yersin - Khúc hát Cá Ông cũng mang tinh thần của Dế Mèn - "một hành trình của sự phiêu lưu, khám phá, bứt khỏi những cái cũ để tiến tới những cái mới hơn". Trong hành trình này, điều anh luôn theo đuổi không chỉ là tìm kiếm hình thức thể hiện mới, mà còn là những kết nối và giá trị con người trong mỗi câu chuyện. Đó là điều mà đến tận Yersin - Khúc hát Cá Ông, anh vẫn theo đuổi.

Còn họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam lại mang tới hình ảnh của một thế hệ rất trẻ đang bước vào hành trình sáng tạo bằng tình yêu với di sản văn hóa Việt Nam.

Ở tuổi 16, họa sĩ trẻ Nguyễn Đăng Hải Nam được trao Giải Khát vọng Dế Mèn với bộ tranh Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam. Trên sân khấu lễ trao giải, chàng trai xuất hiện với vẻ trưởng thành, không giấu được xúc động: "Con rất vui và một chút hồi hộp. Con rất háo hức khi bản thân con, một người trẻ mới 16 tuổi, được đại diện cho các bạn trẻ để đứng trên sân khấu nhận một giải thưởng danh giá như Giải Khát vọng Dế Mèn".

Ít ai biết rằng phía sau những bức tranh giàu cảm xúc về làng nghề Sơn Đồng, phố cổ hay đời sống văn hóa Việt Nam là một hành trình vượt lên chính mình của cậu bé từng mắc hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD). Hải Nam kể, em yêu vẽ từ năm 5 tuổi nhưng không có năng khiếu vẽ. Chính tình yêu thương và sự đồng hành của gia đình đã giúp em từng bước tìm được đam mê, tìm được bản sắc của chính mình.

Nam đặc biệt nhắc tới quê hương Sơn Đồng (Hoài Đức, Hà Nội) - làng nghề truyền thống nổi tiếng với nghề tạc tượng - như nguồn cảm hứng lớn trong sáng tác: "Nếu không có làng con, không có bố mẹ con thì con nghĩ mình không bao giờ có thể trở thành con người như hôm nay, có thể tự tin đứng trên sân khấu để nói lên cảm xúc và truyền tải vào những bức tranh như thế".

Từ trải nghiệm của bản thân, họa sĩ trẻ cũng gửi gắm một thông điệp giàu cảm xúc tới các bạn nhỏ đồng trang lứa. Theo Nam, mỗi người đều có một sở trường và tiềm năng riêng để thể hiện tình yêu với quê hương, di sản Việt Nam, dù bằng hội họa, hay bất kỳ hình thức nghệ thuật nào đều có thể vươn xa.

Cũng có mặt trên sân khấu lễ trao giải, chị Nguyễn Hà (mẹ của Hải Nam) không giấu được xúc động khi nhắc lại hành trình nhiều năm đồng hành cùng con vượt qua hội chứng ADHD. Chị kể, khi còn nhỏ, Hải Nam từng phải đối diện với nhiều lời nhận xét tiêu cực từ những người xung quanh. Là mẹ, chị đã rất buồn và có nhiều đêm trăn trở không ngủ.

Chị cho biết, gia đình từng đưa con đi nhiều nơi để can thiệp nhưng tình trạng không cải thiện rõ rệt. Cuối cùng, chị lựa chọn một cách khác: Chữa lành từ hội họa. "Từ năm 5 tuổi đến bây giờ, mẹ luôn đồng hành cùng con qua hội họa và thật sự không nghĩ có ngày hôm nay" - chị nói, đồng thời bày tỏ sự biết ơn với con trai vì đã luôn tin tưởng mẹ trong suốt hành trình này.

Một dấu ấn xúc động khác đến từ họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân (11 tuổi) với bộ tranh Tiếng nói đại dương được trao Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo. Dù còn rất nhỏ tuổi, Nguyễn Minh Quân đã cho thấy một góc nhìn giàu cảm xúc và chiều sâu về thiên nhiên và môi trường sống qua những bức tranh mang thông điệp bảo vệ đại dương.

Sự xuất hiện của Minh Quân cùng với các tác giả nhí khác trong mùa giải năm nay không chỉ cho thấy sức sáng tạo đáng chú ý của các tác giả nhỏ tuổi, mà còn gợi mở niềm hy vọng về một thế hệ mới đang tiếp tục nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật, tình yêu cuộc sống và ý thức với cộng đồng từ rất sớm.

***

Ngoài 2 họa sĩ Tạ Huy Long và Nguyễn Đăng Hải Nam, các Giải Khát vọng Dế Mèn năm nay còn được trao cho truyện 100 cái chân của Nguyễn Ngọc Thuần, bản thảo truyện dài Bà nội kỳ lạ nhứt thế gian của Nguyễn Thị Như Hiền, truyện Chú robot tưởng mình là người của Lê Anh Vinh, series hoạt hình Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim của Sconnect Việt Nam.

Cùng với Nguyễn Minh Quân, 3 Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo được trao cho bản thảo tập thơ Bác sách bụng to của tác giả nhí Vũ Ngọc Diệp (11 tuổi), bản thảo tranh truyện Những câu chuyện về công tử mơ mộng cùng chùm tác phẩm về chú mèo của Lê Nhã Uyên (10 tuổi) và nhạc kịch Phép màu của Kurt do Học viện nghệ thuật STARLAB sản xuất.

Khép lại mùa giải năm nay, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - 2026 không chỉ tôn vinh những thành tựu nghệ thuật dành cho thiếu nhi, mà còn cho thấy một dòng chảy sáng tạo bền bỉ đang được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Từ những tác phẩm đã trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam đến những tìm tòi mới hôm nay, tất cả cùng gặp nhau ở tình yêu dành cho trẻ thơ và khát vọng nuôi dưỡng tâm hồn bằng nghệ thuật.