Đột phá theo Nghị quyết 57: Mở không gian tăng trưởng mới từ kinh tế tầm thấp

Kinh tế tầm thấp đang nổi lên như một hướng phát triển mới của Việt Nam, mở ra không gian tăng trưởng dựa trên công nghệ và dữ liệu. 

Việc thiết bị bay không người lái (UAV) được xếp vào danh mục 6 sản phẩm công nghệ chiến lược ưu tiên theo Quyết định số 2815/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ được xem là bước mở đường cho phát triển các lĩnh vực liên quan. Cùng với đó, một số công nghệ nền tảng phục vụ kinh tế tầm thấp cũng nằm trong 11 nhóm công nghệ chiến lược quốc gia theo Quyết định 1131/QĐ-TTg, có tác động nhanh đến phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; đồng thời góp phần hiện thực hóa các mục tiêu tại Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

UAV không chỉ là xu hướng công nghệ mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Định vị trong hệ sinh thái công nghệ chiến lược

Kinh tế tầm thấp (Low Altitude Economy) được hiểu là các hoạt động kinh tế diễn ra trong không gian bay thấp, thường dưới 1.000m, gắn với việc ứng dụng các phương tiện bay như máy bay không người lái (UAV), máy bay cỡ nhỏ, trực thăng cùng các hệ thống điều khiển, quản lý không lưu tầm thấp. Đây không chỉ là hoạt động bay đơn lẻ mà là một hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm thiết bị, hạ tầng, dịch vụ và các ứng dụng phục vụ sản xuất, đời sống.

Trong thực tế, kinh tế tầm thấp đang ngày càng hiện diện rõ nét trong nhiều lĩnh vực như logistics, nông nghiệp, khảo sát đo đạc, giám sát môi trường, cứu hộ cứu nạn hay y tế khẩn cấp. Khi được triển khai trên quy mô lớn, các hoạt động này không chỉ giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí, rút ngắn thời gian thực hiện công việc mà còn mở rộng chuỗi cung ứng dịch vụ, hình thành những ngành nghề mới.

Đặc biệt, lĩnh vực này có khả năng giải quyết những bài toán mà hạ tầng mặt đất khó đáp ứng, đặc biệt tại các đô thị lớn hoặc vùng sâu, vùng xa. Đồng thời, việc ứng dụng các thiết bị bay thông minh cho phép thu thập dữ liệu theo thời gian thực, hỗ trợ quản lý và ra quyết định, qua đó góp phần thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả vận hành trong nhiều ngành, lĩnh vực.

Theo ông Hoàng Anh Tú, Phó vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), Bộ đã xây dựng và trình Bộ Chính trị Đề án Chiến lược quốc gia về phát triển và ứng dụng UAV đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp trong nước cũng đã, đang có sự thử nghiệm, ứng dụng sản xuất, phát triển UAV.

Chiến lược xác định phát triển UAV là một nhu cầu cấp thiết nhằm làm chủ các công nghệ lõi và hình thành một ngành công nghiệp công nghệ cao mới. Trong đó, coi UAV là đột phá của thế kỷ XXI, một ngành công nghiệp tổng hợp, tạo ra sự thay đổi về giao thông tầm thấp tương tự như vai trò của ô tô trong thế kỷ XX. Việc phát triển UAV theo hướng lưỡng dụng, bảo đảm công nghệ phục vụ dân sự có khả năng chuyển đổi, thích ứng để đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh và ngược lại.

Để tự chủ công nghệ trong phát triển UAV, Việt Nam đặt mục tiêu là nghiên cứu, làm chủ và tiến tới tự chủ hoàn toàn các công nghệ thiết kế, chế tạo công nghệ lõi như bộ điều khiển bay (flight controller), chip AI xử lý tại biên, hệ thống truyền dữ liệu và phần mềm vận hành. Trong phát triển UAV, Nhà nước đóng vai trò định hướng sứ mệnh và tiên phong ứng dụng để tạo thị trường dẫn dắt, trong khi doanh nghiệp là hạt nhân thực hiện và hình thành năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Chiến lược định hướng xây dựng Chương trình "Ứng dụng UAV quốc gia" tập trung vào các nhóm lĩnh vực và khu vực trọng điểm. Lĩnh vực nông nghiệp thông minh ứng dụng trong phun thuốc bảo vệ thực vật, giám sát cây trồng và gieo hạt (đặc biệt ưu tiên các vùng nông nghiệp trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long). Ngành logistics với ứng dụng giao hàng tự động, đặc biệt là kết nối các cộng đồng ở vùng sâu, vùng xa và hiện đại hóa chuỗi cung ứng. Với đô thị thông minh là giám sát giao thông, môi trường, lập bản đồ số 3D và cứu hộ, cứu nạn trong khu vực đô thị.

Ứng dụng về năng lượng và hạ tầng trong kiểm tra, giám sát các công trình lưới điện, tua bin gió, nhà máy điện và hạ tầng năng lượng. Đối với lĩnh vực quốc phòng - an ninh, UAV được dùng trong trinh sát, tuần tra biên giới, phòng cháy, chữa cháy và thực hiện các nhiệm vụ chuyên dụng của lực lượng vũ trang. Về khu vực thử nghiệm, dự kiến hình thành 3 khu thử nghiệm bay UAV quốc gia gắn liền với các khu vực sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và đô thị trọng điểm để đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng.

Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn là nhiệm vụ bắt buộc và đột phá để tạo hành lang pháp lý cho hoạt động sản xuất, thử nghiệm và vận hành. Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì xây dựng các kế hoạch ban hành tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cho UAV, bao gồm yêu cầu kỹ thuật, an toàn khai thác và quản lý hệ thống không phận tầm thấp (UTM). Cùng với đó, Bộ xây dựng tiêu chuẩn về bảo mật và định danh trong đó có quy chuẩn bắt buộc về mã hóa thông tin điều khiển, bảo vệ dữ liệu và định danh điện tử (Remote ID) để quản lý và giám sát mọi UAV hoạt động trong không phận.

Đối với cơ chế thử nghiệm (Sandbox), Bộ xây dựng các đề án thí điểm cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để các doanh nghiệp triển khai sản phẩm, dịch vụ mới (như taxi bay, giao hàng) trong môi trường an toàn trước khi ban hành quy định chính thức; thiết lập Trung tâm kiểm định và chứng nhận UAV quốc gia để giám định chất lượng sản phẩm theo các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt.

Từ thí điểm thực tiễn đến hoàn thiện chính sách

Tỉnh Điện Biên được Bộ Khoa học và Công nghệ lựa chọn là địa phương đầu tiên xây dựng Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp, ứng dụng phương tiện bay không người lái (UAV).

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương đánh giá, kinh tế tầm thấp là lĩnh vực mới, có tính liên ngành cao và nhiều dư địa phát triển. Việc lựa chọn Điện Biên để xây dựng đề án không chỉ xuất phát từ điều kiện thực tế của một địa phương miền núi, địa hình chia cắt, mà còn nhằm hình thành mô hình tham chiếu cho các địa phương khác trong thời gian tới.

Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, công nghệ UAV đã được ứng dụng tại nhiều nơi. Do đó, trọng tâm của đề án là xây dựng mô hình ứng dụng cụ thể để đánh giá hiệu quả khi tích hợp UAV vào hoạt động kinh tế. Việc triển khai cần đủ quy mô, gắn với các bài toán thực tiễn như vận chuyển hàng hóa, đồng thời kết hợp thu thập dữ liệu phục vụ sản xuất, kinh doanh và quản lý; có cơ sở đo lường rõ ràng hiệu quả, giá trị gia tăng cũng như khả năng cải thiện vận hành.

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương chia sẻ: Câu chuyện đặt ra không phải là "có bay được hay không" mà là bay để làm gì, giải được bài toán gì, tạo thêm giá trị gì cho địa phương và cho hoạt động quản lý. Đây chính là cách tiếp cận mang tính thực tiễn mà Bộ Khoa học và Công nghệ muốn đặt vào đề án thí điểm lần này.

Các chuyên gia cũng đánh giá, cách tiếp cận ứng dụng UAV hiện nay phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57, trong đó nhấn mạnh việc lấy kết quả, hiệu quả thực tiễn làm thước đo; chấp nhận thí điểm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát để thúc đẩy các mô hình mới. Bên cạnh đó, việc thí điểm tại địa phương sẽ cung cấp dữ liệu thực tiễn quan trọng, làm cơ sở xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, cũng như hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động sản xuất, thử nghiệm và vận hành UAV trong thời gian tới.

Với cách tiếp cận mới, gắn các trụ cột công nghệ chiến lược với chính sách cụ thể, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam đang từng bước trở thành một hướng đi mới trong tái cấu trúc mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.