Sở hữu trí tuệ chính là chiếc chìa khóa để mở cánh cửa kinh tế di sản. Thế nhưng, tại Việt Nam, chiếc chìa khóa này dường như vẫn chưa tra vào đúng ổ.

"Điểm nghẽn lớn nhất trong kinh tế di sản hiện nay không phải là thiếu ý tưởng, mà là thiếu một cấu trúc quyền và cấu trúc giao dịch rõ ràng" - nhận định của Luật sư Lê Quang Vinh đã chỉ ra thực trạng nhức nhối: Chúng ta đang sở hữu một kho báu khổng lồ nhưng lại chưa có "sổ đỏ" pháp lý để định danh và khai thác.

Những "vùng xám" trên bản đồ pháp lý

Mặc dù Luật SHTT sửa đổi đã có những bước tiến, nhưng khi áp dụng vào lĩnh vực di sản, các doanh nghiệp vẫn rơi vào tình trạng "vừa làm vừa run". Luật sư Lê Quang Vinh, với kinh nghiệm hơn 25 năm trong lĩnh vực SHTT, chỉ ra rằng cấu trúc quyền đối với di sản cực kỳ phức tạp.

Điểm nghẽn nằm ở chỗ, khi một doanh nghiệp muốn khai thác một biểu tượng di sản - ví dụ hình ảnh rồng thời Lý - họ không biết phải xin phép ai, trả phí cho ai, và quyền hạn của họ đến đâu. Luật SHTT 2025 (tại các Điều 8, 8a, 42) mặc dù đã mở ra hành lang nhưng vẫn chưa giải quyết được bài toán về "chủ thể đại diện cộng đồng". Ai là người có quyền ký hợp đồng đại diện cho một cộng đồng dân cư để khai thác tri thức dân gian của họ?

Đây chính là một "vùng xám pháp lý" khiến nhiều dự án tiềm năng bị đình trệ.

Hệ sinh thái 6 nhóm quyền và bài toán cấu trúc

Để kinh tế di sản vận hành, luật sư Lê Quang Vinh cho rằng cần phải bao phủ di sản bằng một hệ sinh thái quyền SHTT đa tầng.

Không chỉ đơn thuần là quyền tác giả, mà còn phải sử dụng linh hoạt: Quyền liên quan (đối với các buổi trình diễn), Nhãn hiệu (cho các thương hiệu di sản), Chỉ dẫn địa lý (cho các sản phẩm đặc sản vùng miền), Kiểu dáng công nghiệp (cho các thiết kế phái sinh) và đặc biệt là Bí mật kinh doanh/Tri thức truyền thống.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là "Tài sản có nguồn gốc Nhà nước", luật sư Vinh cảnh báo: "Với tài sản có nguồn gốc Nhà nước, không thể nhảy ngay sang license thương mại mà bỏ qua tầng giao quyền nội bộ".

Việc thiếu một quy trình giao quyền từ cơ quan quản lý Nhà nước sang cho đơn vị vận hành hoặc doanh nghiệp dẫn đến nguy cơ "hở sườn" pháp lý trong các giao dịch quốc tế hoặc các hợp đồng khai thác lớn.

Gói giải pháp 12 tháng: Từ Policy đến Operating Model

Để không còn là những cuộc thảo luận lý thuyết, luật sư Lê Quang Vinh đề xuất một "Gói giải pháp 12 tháng" đầy tính thực tiễn nhằm xây dựng mô hình vận hành thí điểm. Lộ trình này bao gồm 6 bước quyết liệt:

Bước 1: Chọn 1-2 cụm di sản thí điểm để triển khai. 

Bước 2: Lập IP & Asset Map (Bản đồ tài sản và SHTT) để phân định rõ đâu là lõi di sản, đâu là tài sản phái sinh và đâu là dữ liệu số. 

Bước 3: Chỉ định đầu mối giao dịch cụ thể để doanh nghiệp có thể liên hệ. 

Trưng bày và giới thiệu các sản phẩm công nghiệp văn hóa tại sự kiện “Khai thác giá trị kinh tế từ di sản thông qua sở hữu trí tuệ” tại khuôn viên báo Nhân Dân nhân Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới năm 2026. Sự kiện diễn ra đến hết ngày 26/4

Bước 4: Ban hành 3 bộ hợp đồng mẫu về tiếp cận, khai thác và chia sẻ lợi ích. Điều này giúp gỡ bỏ rào cản "phải tự đàm phán, tự tìm cách, tự chịu rủi ro" mà các doanh nghiệp như AnnGroup đang gặp phải. 

Bước 5: Xây dựng 1–2 sản phẩm phái sinh hoặc sản phẩm số thí điểm. 

Bước 6: Đo lường các chỉ số về doanh thu, phản ứng cộng đồng và tác động bảo tồn.

Thay đổi tư duy quản lý: Từ "xin phép" sang "giao dịch"

Thông điệp mạnh mẽ nhất mà giới chuyên gia pháp lý muốn gửi đến các cơ quan quản lý là sự thay đổi về tư duy.

Việt Nam cần phải chuyển từ "tư duy bảo tồn - đăng ký - xin phép" sang "tư duy phân loại tài sản - cấu trúc quyền - vận hành giao dịch - tái đầu tư bảo tồn".

Các bạn trẻ tham quan khu trưng bày, giới thiệu các sản phẩm công nghiệp văn hóa tại sự kiện

Kinh tế di sản không thể phát triển nếu chúng ta tiếp tục quản lý theo cơ chế "xin - cho" mơ hồ. Mỗi di sản cần được coi là một tài sản trí tuệ có khả năng sinh lời và cần được định danh bằng những công cụ pháp lý sắc bén.

Chỉ khi có được tấm "sổ đỏ" SHTT rõ ràng, di sản mới có thể thực sự trở thành nguồn lực kinh tế mạnh mẽ, bảo vệ vững chắc "chủ quyền và thương hiệu" văn hóa dân tộc trên bản đồ thế giới.

(Còn nữa)