Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã khẳng định mạnh mẽ: Văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam. Việc kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn thụ động, mà đòi hỏi những người làm nghệ thuật phải biết cách "đánh thức" di sản, đưa các giá trị ấy thấm sâu vào đời sống đương thời.

Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) có cuộc trò chuyện với đạo diễn - nhà biên kịch Hồng Hoa, người đứng sau thành công của những tác phẩm đồ sộ như nhạc kịch Khát vọng Dam San, Hùm thiêng Yên Thế - để lắng nghe những chia sẻ của chị về hành trình chắt lọc, làm "dậy hương" lịch sử và biến nghệ thuật biểu diễn thành chiếc cầu nối vững chắc đưa khán giả trẻ về với cội nguồn.

* Thưa đạo diễn Hồng Hoa, Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh tầm quan trọng của việc "kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc". Là người trực tiếp "đánh thức" sử thi và lịch sử, chị quan niệm thế nào về ranh giới giữa việc "đánh thức" di sản mang hơi thở thời đại và việc làm mai một giá trị nguyên bản?

- "Đánh thức" không phải là làm mới hoặc làm mai một. "Đánh thức" chính là chắt lọc và thăng hoa giá trị di sản, giá trị văn hóa. Từ những sự kiện lịch sử, những tác phẩm sử thi đồ sộ, người nghệ sĩ chắt lọc lấy những tình tiết đặc trưng nhất, để qua đó, đưa ra một thông điệp mang tính khái quát. Đối với một đề tài lớn, thông điệp ấy phải đạt tới thông điệp về nhân sinh quan, mang tính của kiến tạo, ví dụ như trước bộ sử thi Đẻ đất đẻ nước, Bài ca chàng Dam San…

Có thể nói, đây là quá trình chưng cất nước hoa từ một vườn hoa. "Đánh thức" di sản thực chất là làm "dậy hương". Để từ đó, đưa giá trị lịch sử và văn hóa dân gian đến với công chúng.

* Nghệ thuật được kỳ vọng trở thành chiếc cầu nối khơi dậy truyền thống yêu nước trong công chúng. Từ góc nhìn của người thực hành nghệ thuật, chị thấy cái khó nhất khi xây dựng "chiếc cầu" này là gì?

- Như đã nói, những người nghệ sĩ thực hành nghệ thuật, là người làm "dậy hương" giá trị di sản, giá trị văn hóa. Bản thân sự "dậy hương" ấy, sẽ đủ sức hấp dẫn để khán giả, đặc biệt là giới trẻ, bước lên chiếc cầu đó.

Nghị quyết 80 chính là cây cầu để người nghệ sĩ - bằng các tác phẩm - đánh thức di sản và giá trị văn hóa, mời gọi công chúng ở lại thật lâu trên cây cầu văn hóa một cách tự nguyện và hào hứng.

* Phát triển công nghiệp văn hóa và "tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới" về mặt công nghệ là định hướng lớn của Nghị quyết 80. Hiện nay, công nghệ số, kỹ xảo sân khấu, ánh sáng và âm thanh hiện đại chính là chìa khóa để nâng tầm biểu diễn. Chị và ê-kíp đã ứng dụng các yếu tố công nghệ này như thế nào để vừa mang lại trải nghiệm thị giác mới mẻ, vừa không làm lấn át đi "phần hồn" và chiều sâu văn hóa của tác phẩm?

- Ê-kíp của chúng tôi khi dàn dựng tác phẩm, đều chung một quan điểm: tác phẩm của mình phải đủ tầm để đứng vững trước mọi yếu tố công nghệ. Đủ tầm với chúng tôi, là gì: là đề tài, là tính tư tưởng, thông điệp của tác phẩm.

Bên cạnh đó, là âm nhạc, là sân khấu, trang phục, đạo cụ, cách dàn dựng… tất cả phải đậm chất dân gian, tính bác học thế giới, đặc biệt là âm nhạc và tính tư tưởng. Vì vậy, chúng tôi sử dụng công nghệ trên sân khấu mang tính chất điểm nhấn, mang tính cộng hưởng với hiệu ứng ánh sáng, hiệu ứng âm thanh trong một vài cảnh của vở diễn, mang lại trải nghiệm thị giác mới mẻ, mà không làm lấn át đi chiều sâu văn hóa của tác phẩm.

Trong vở Khát vọng Dam San, khi chàng Dam San một mình vượt qua vùng sáp đen tối tăm, lầy lội, để lên miền sáng cưới Nữ thần Mặt trời, tôi đã dùng hiệu ứng ánh sáng rất hiệu quả, hoặc cảnh màn đêm tăm tối khi Nữ thần Mặt trời thu lại ánh sáng để dụ Dam San lên tìm nàng. Trong sâu thẳm đêm đen, những tia sáng đặc tả hắt lên buôn làng đang khao khát nhìn thấy Mặt trời… kỹ xảo ánh sáng đã giúp tôi đặc tả rất đậm nét.

Trong vở Hùm thiêng Yên Thế, cảnh "đối đầu" và cuộc binh biến "Hà Thành đầu độc", công nghệ trình chiếu LED đã cộng hưởng cảnh tàn phá, thiêu đốt và truy quét đẫm máu giữa nghĩa quân Yên Thế và binh lính Pháp…

Có thể nói rằng, nếu bản lĩnh tác phẩm và của tác giả đủ lớn, thì công nghệ là một người bạn đồng hành thân thiện và tốt bụng.

* Để văn hóa thực sự là "nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam" như Nghị quyết 80 khẳng định, việc khắc họa các anh hùng dân tộc là rất quan trọng. Khi đưa các hình tượng lịch sử như Hoàng Hoa Thám hoặc sử thi như Dam San lên sân khấu đương đại, chị đã làm như thế nào?

- Như đã chia sẻ ở trên, đây là quá trình chưng cất nước hoa từ một vườn hoa. Người nghệ sĩ đứng trước một đề tài lớn, phải thấu cảm được "mùi hương" của đề tài. Chính là tính tư tưởng và thông điệp của tác phẩm. Để từ đó, xác lập vị thế cho nhân vật của mình. Với vị thế và thông điệp ấy, những dữ kiện lịch sử, những áng văn chương đã có là tư liệu để người nghệ sĩ hình thành lên tác phẩm của mình.

Bởi vậy, dù chung một đề tài, nhưng mỗi tác phẩm của mỗi tác giả là khác nhau, chính bởi mỗi góc nhìn, mỗi thấu cảm khác nhau.

* Nghị quyết 80 nêu rõ: "Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước". Trở về với huyền sử cội nguồn, được biết chị đang chuẩn bị cho tác phẩm mới về Lạc Long Quân - Âu Cơ. Nhân đây, chị có thể chia sẻ thêm về dự án mang đậm tính "kết tinh" này?

- Tác phẩm này chúng tôi cũng đã ấp ủ và bền bỉ nuôi dưỡng sáng tác vở tới nay tầm 5 năm. Với mong muốn tìm tòi không chỉ về kịch bản, âm nhạc, mà chúng tôi mong muốn dàn dựng vở trên một hình thức sân khấu mới, đó là kết hợp giữa nghệ thuật sắp đặt điêu khắc hội họa cùng cộng hưởng với nghệ thuật ánh sáng để làm nên một thú vị cho vở diễn.

Dự kiến vở sẽ ra mắt công chúng cuối năm 2026 đầu 2027.

* Xin cảm ơn chị!