Đánh thức di sản tranh dân gian Tứ bình

Mở ra cơ hội tiếp cận sâu hơn với những bộ tranh Tứ bình tiêu biểu đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cuốn sách song ngữ Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian (NXB Thế giới) đồng thời cũng góp phần lan tỏa giá trị của di sản mỹ thuật dân gian tới công chúng trong nước và quốc tế.

Sách vừa được ra mắt tại Hà Nội, nhân dịp kỷ niệm 60 năm thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (24/6/1966 - 24/6/2026).

Giải mã tầng nghĩa sau mỗi bức tranh

Kho tàng tranh dân gian Việt Nam gồm nhiều thể loại: Tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt, tranh lịch sử, tranh cảnh vật, tranh thờ cúng và tranh minh họa... Hầu như ở thể loại nào, tranh Tứ bình cũng có chỗ đứng riêng của mình.

Nếu chỉ tính riêng về số lượng, tranh Tứ bình minh họa cho các tác phẩm văn học cổ điển như Kim-Vân-Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Nhị độ mai, Thạch Sanh... có đến hàng trăm bức. Tuy nhiên, những tranh Tứ bình được nhiều người biết đến và được ca ngợi nhất có lẽ là những bộ tranh Tứ quý (Mai, Lan, Cúc, Trúc; Tùng, Cúc, Trúc, Mai và Mai, Hồng, Cúc, Tùng...), những bộ tranh Tố nữ (đứng, ngồi) và bộ tranh Tứ dân, Bát tiên.

Qua những bộ tranh này, chúng ta có thể hiểu được phần nào quan niệm về thời gian và lối sống sinh hoạt của người dân từ xa xưa. Thời gian ở đây không phân định theo tuyến tính mà có tính luân hồi, sự vật hữu sinh hữu diệt và tiếp nối theo nhau tạo nên sự đa dạng của sự sống. Nắm được điều này, ta sẽ hiểu được giá trị của các dòng tranh dân gian Việt Nam, đồng thời thấy được tài nghệ của các nghệ nhân xưa.

Chẳng hạn, trong khi Tứ quý thường được các nghệ nhân dùng hình tượng các loài hoa hoặc loài cây tượng trưng cho bốn mùa và khí phách của người quân tử, thì Tứ dân lại đưa ra 4 nghề mưu sinh cho cuộc sống của người nông dân xưa: Ngư tức là những người đánh cá, Tiều là những người đốn củi trên rừng, Canh là những người cày sâu cuốc bẫm trên đồng ruộng và Độc là những người đọc sách.

Ban biên soạn cuốn sách cho rằng, tranh Tứ bình là một sản phẩm tinh thần quý giá của cha ông, phản ánh ước mơ về cuộc sống no đủ, hạnh phúc, tôn vinh cái đẹp, giáo dục lòng yêu nước và những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam. Không gian văn hóa ấy hiện diện trong nhiều chủ đề khác nhau như Tứ quý, Tố nữ, Tứ dân, Bát tiên, tranh truyện hay tranh lịch sử.

Đọc Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian, ta không chỉ được ngắm nhìn những tác phẩm tiêu biểu của dòng tranh dân gian đặc biệt này mà còn có cơ hội khám phá những lớp nghĩa văn hóa ẩn sau mỗi bức tranh.

Ông Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cho biết, tranh dân gian Việt Nam là một di sản mỹ thuật vô cùng quý giá mà cha ông để lại. Mỗi bức tranh đều chứa đựng một câu chuyện kể, một ước vọng và những giá trị về lịch sử, văn hóa, triết lý, giáo dục và thẩm mỹ.

"Đây là một di sản tiêu biểu, độc đáo của mỹ thuật Việt Nam. Đặc biệt, tranh Tứ bình là một trong những thể loại tranh dân gian quý hiếm, thể hiện triết lý nhân sinh rất sâu sắc cùng những thông điệp, ước vọng mà người xưa gửi lại cho hậu thế" - ông nhấn mạnh.

Đáng nói, cuốn sách cũng là kết quả của một hành trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm. Ý tưởng ban đầu được hình thành từ một đề tài khoa học cấp cơ sở được thực hiện cách đây hơn 6 năm. Sau lần xuất bản đầu tiên, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tiếp tục bổ sung tư liệu, hoàn thiện nội dung, nâng cấp thiết kế và thực hiện chuyển ngữ để cho ra đời phiên bản song ngữ Việt - Anh hiện nay. Đặc biệt, phần phiên dịch chữ Hán Nôm được thực hiện với sự tham gia của các chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Hán Nôm, trong khi bản tiếng Anh do dịch giả Trịnh Lữ đảm nhiệm.

Theo Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 1 trong những giá trị lớn nhất của cuốn sách là giúp người đọc hiểu được nội dung ẩn chứa phía sau tác phẩm. "Không phải ai nhìn tranh cũng có thể hiểu được ý nghĩa thể hiện trong những dòng chữ Hán, Nôm. Lần này, chúng tôi đã giải quyết được vấn đề đó thông qua việc phiên âm, dịch nghĩa và chú giải đầy đủ bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh" - ông nói.

Theo đó, qua hệ thống phiên âm, dịch nghĩa và chú giải song ngữ Việt - Anh đối với các bài thơ chữ Hán, chữ Nôm, cuốn sách góp phần gỡ bỏ rào cản ngôn ngữ, giúp công chúng hôm nay hiểu rõ hơn những điển tích, biểu tượng và quan niệm thẩm mỹ mà các nghệ nhân xưa gửi gắm trong tác phẩm.

Mở ra hành trình đánh thức di sản

Ở góc nhìn rộng hơn, không dừng lại ở việc giới thiệu một sưu tập tranh dân gian quý, cuốn sách Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian còn là một cách tiếp cận đáng ghi nhận để kết nối di sản với công chúng đương thời, qua đó góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.

Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, sau 60 năm hình thành và phát triển, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam không chỉ sở hữu một kho tàng hiện vật quý giá mà còn đang nắm giữ những câu chuyện văn hóa đặc sắc của dân tộc. Vấn đề đặt ra không đơn thuần là lưu giữ các giá trị này, mà quan trọng hơn là tìm cách khai thác, lan tỏa để truyền cảm hứng cho xã hội về những giá trị tốt đẹp mà các thế hệ đi trước đã để lại.

Ông cho rằng, trong kho tàng của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có rất nhiều giá trị mỹ thuật, văn hóa và nghệ thuật gắn với tiến trình phát triển của đất nước. Điều khiến chuyên gia này luôn trăn trở là làm thế nào để bảo tàng có thể kể những câu chuyện đặc sắc này tới công chúng bằng nhiều hình thức khác nhau, từ triển lãm, hoạt động trải nghiệm cho tới sách và các sản phẩm văn hóa sáng tạo. Trước yêu cầu đó, việc xuất bản Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian là một hướng đi đúng đắn.

Đặc biệt, việc cuốn sách được thực hiện dưới dạng song ngữ Việt - Anh được đánh giá là bước đi có ý nghĩa trong việc mở rộng đối tượng tiếp cận. Theo nhà nghiên cứu Bùi Hoài Sơn, khi những câu chuyện về di sản được kể một cách hấp dẫn, không chỉ công chúng trong nước mà cả bạn bè quốc tế cũng có cơ hội hiểu hơn, cảm nhận sâu hơn những giá trị văn hóa Việt Nam.

Từ thực tế đó, ông Sơn cho rằng, kho tàng di sản văn hóa và nghệ thuật của dân tộc vẫn còn rất nhiều dư địa để khai thác. Điều cần thiết là tìm ra những phương thức mới để các giá trị truyền thống không chỉ được biết đến, mà còn trở thành nguồn lực phục vụ sự phát triển đất nước. Việc đưa các chất liệu văn hóa Việt Nam vào những sản phẩm văn hóa, nghệ thuật đương đại chính là một xu hướng cần được khuyến khích, bởi đó là cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Chỉ khi công chúng hiểu rõ hơn về những giá trị truyền thống, tình yêu và niềm tự hào văn hóa mới được bồi đắp" - PGS-TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh - "Từ sự thấu hiểu này, các giá trị của cha ông sẽ được kể lại bằng những ngôn ngữ mới, phù hợp với xã hội hiện đại, qua đó góp phần để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, động lực và mục tiêu của sự phát triển".

Từ cách tiếp cận này, tranh Tứ bình không chỉ là một loại hình mỹ thuật dân gian, mà còn là một nguồn cảm hứng văn hóa giàu tiềm năng. Ông Sơn tin rằng, việc giới thiệu có hệ thống những bộ tranh tiêu biểu trong cuốn sách sẽ góp phần khơi dậy sự quan tâm của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đối với nghệ thuật truyền thống. Từ đó, tình yêu, niềm tự hào và sự tự tin vào các giá trị văn hóa dân tộc sẽ được vun đắp, tạo động lực để những di sản này tiếp tục được lan tỏa rộng rãi hơn trong nước cũng như trên thế giới.

Tranh Tứ bình - Sưu tập chọn lọc tranh dân gian vì thế không chỉ là một công trình nghiên cứu hay một ấn phẩm mỹ thuật đơn thuần. Xa hơn, đây còn là một nỗ lực cụ thể hóa hành trình đưa di sản bước ra từ không gian lưu trữ, trở thành một phần sống động của đời sống văn hóa đương đại.