Công nghệ và AI: 'Đòn bẩy' biến tài nguyên văn hóa thành tài sản số

Ngày 8/10, tại Hà Nội diễn ra Diễn đàn Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia. Sự kiện do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số kết hợp cùng Cục Chuyển đổi số Quốc gia và các đơn vị phối hợp tổ chức.

Nằm trong khuôn khổ chuỗi chương trình Vietnam NEXT & Smart City Asia 2026, diễn đàn mang đến một góc nhìn mới đưa đến một góc nhìn mới về bảo tồn văn hóa. Theo đó, văn hóa không chỉ là những giá trị gìn giữ, mà còn là nguồn lực hình thành IP Văn hóa, sản phẩm, thương hiệu và mô hình kinh doanh mới. Khi kết hợp cùng công nghệ số, AI và sở hữu trí tuệ, tài nguyên văn hóa sẽ góp phần thúc đẩy kinh tế sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam.

Từ tài nguyên văn hóa đến tài sản có giá trị

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử - từ di sản, nghệ thuật, âm nhạc, ẩm thực đến kiến trúc, tri thức bản địa và câu chuyện địa phương. Trong kỷ nguyên số, bài toán trọng tâm không dừng lại ở việc bảo tồn nguồn lực sẵn có, mà là sáng tạo trên nền tảng di sản, xác lập và quản trị quyền sở hữu trí tuệ để tạo ra giá trị kinh tế bền vững.

Khi kết hợp với công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, một giá trị văn hóa không nhất thiết dừng lại ở một tác phẩm hay sản phẩm đơn lẻ. Một câu chuyện, nhân vật hay chất liệu truyền thống hoàn toàn có thể phát triển đa nền tảng thành phim ảnh, âm nhạc, nội dung số, trò chơi, thương hiệu điểm đến hay sản phẩm tiêu dùng.

Đây chính là con đường then chốt để chuyển hóa chất liệu văn hóa thành các "IP Văn hóa" có giá trị thương mại cao, đưa văn hóa Việt Nam đóng góp thiết thực vào nền kinh tế sáng tạo và tự tin tham gia thị trường quốc tế.

Tại diễn đàn, PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, công nghệ phải được gắn với văn hoá và sáng tạo, để tài nguyên văn hoá trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ông cũng chia sẻ ba thông điệp: Thứ nhất, chuyển đổi số phải được đo bằng giá trị thật cho người dân và doanh nghiệp, không phải bằng số lượng hệ thống. Thứ hai, dữ liệu và AI chỉ tạo được niềm tin khi đi cùng thể chế, an toàn và trách nhiệm rõ ràng. Thứ ba, đổi mới sáng tạo là sự hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện, trường và đối tác quốc tế.

Theo các chuyên gia, IP Văn hoá là những sáng tạo được phát triển từ tài nguyên văn hóa, như nhân vật, câu chuyện, tác phẩm, buổi biểu diễn, biểu tượng hay đặc sản địa phương, gắn với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ cụ thể và có chủ sở hữu rõ ràng. Nhờ đó, chúng có thể được khai thác lặp lại qua nhiều ngành, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch, với sự hỗ trợ của công nghệ, để biến bản sắc văn hóa thành dòng tiền và năng lực cạnh tranh.

Làm sao để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ

Bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và chuyển đổi số nhận định, Việt Nam có một nguồn tài nguyên rất lớn - đó là văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Công nghệ số và AI đang tạo ra những phương thức hoàn toàn mới để chúng ta nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, sở hữu và đưa những giá trị đó ra thị trường.

Vì vậy, bà mong muốn diễn đàn hôm nay không chỉ dừng ở câu chuyện "AI có thể làm được gì cho văn hóa", mà đặt câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ; biến tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo; và biến sản phẩm sáng tạo thành giá trị kinh tế, thương hiệu và năng lực cạnh tranh của Việt Nam?

Phiên thảo luận mang chủ đề "Sở hữu trí tuệ và Công nghệ trong lĩnh vực Văn hóa - Sáng tạo: Xây dựng nền tảng và giá trị kinh tế sáng tạo cho Việt Nam", với nhiều ý kiến của các diễn giả, cũng mở ra sự kết nối giữa cơ quan quản lý - nhà công nghệ - doanh nghiệp - các nhà sáng tạo - chuyên gia văn hóa - chủ sở hữu IP và nhà đầu tư, để cùng hình thành những mô hình mới, những sản phẩm mới và những thị trường mới từ chính các giá trị Việt Nam".

Các chuyên gia nhận định nếu IP công nghệ thường tạo lợi thế từ giải pháp kỹ thuật và khả năng ứng dụng, IP Văn hóa có thể tạo giá trị từ bản sắc, giá trị con người của một quốc gia, câu chuyện sáng tạo và khả năng tạo kết nối cảm xúc với công chúng.

Tuy nhiên, để IP văn hóa sáng tạo thực sự trở thành tài sản, các dự án cần quan tâm đến chiến lược sở hữu trí tuệ ngay từ đầu: xác định chủ thể quyền, bảo hộ các yếu tố sáng tạo, quyền khai thác, cơ chế hợp tác và phân chia lợi ích.

Đặc biệt, khi khai thác chất liệu truyền thống, cần phân biệt giữa những giá trị văn hóa được cộng đồng cùng gìn giữ với những yếu tố sáng tạo mới có thể xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Việc phát triển IP Văn hóa Việt Nam vì vậy cần đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và tôn trọng quyền, ghi nhận đóng góp cũng như bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng.

Trong bối cảnh AI và các nền tảng số đang mở rộng mạnh mẽ khả năng sáng tạo, phân phối và tiếp cận thị trường, năng lực quản trị IP càng trở thành một mắt xích quan trọng của kinh tế sáng tạo Việt Nam./.