Chuẩn hóa thuật ngữ Pháp - Việt trong xuất bản

Khoảng trống phía sau những con số tăng trưởng

Dù lượng sách Pháp xuất bản tại Việt Nam ngày càng tăng, thị trường vẫn chủ yếu nghiêng về văn học và sách thiếu nhi. Trong khi đó, các công trình khoa học xã hội và nhân văn như sử học, xã hội học hay triết học vẫn còn khá hiếm trên kệ sách trong nước.

Theo ông Franck Bolgiani, Phó giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam, riêng mảng sách dành cho thanh thiếu niên hiện đã đạt khoảng 120 hợp đồng chuyển nhượng bản quyền mỗi năm. Trái lại, lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn vẫn còn bỏ ngỏ do thiếu hệ thống thuật ngữ chuyên ngành, thiếu đội ngũ dịch giả chuyên sâu và rộng hơn là thiếu năng lực dịch thuật cho một lĩnh vực đòi hỏi trình độ học thuật cao.

Từ thực tế đó, Viện Pháp tại Việt Nam triển khai dự án FEF-R nhằm tăng cường năng lực cho các dịch giả Việt Nam trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Trong suốt một năm, dự án quy tụ nhiều dịch giả trẻ, chuyên gia, nhà nghiên cứu cùng sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu và nhà xuất bản tại Việt Nam và Pháp.

Thách thức của ngôn ngữ học thuật

GS.TS Pascal Bourdeaux, Giám đốc Nghiên cứu thuộc Viện Khảo cứu cao cấp, Đại học PSL, cho rằng khó khăn lớn nhất nằm ở tính đa nghĩa của các khái niệm trong khoa học xã hội. Một thuật ngữ có thể thay đổi ý nghĩa tùy theo tác giả, thời kỳ hay bối cảnh văn hóa. Vì vậy, ngay cả khi đã thống nhất một định nghĩa cơ bản, việc giải thích và làm rõ vẫn cần tiếp tục được thực hiện. Theo ông, các khái niệm trong khoa học xã hội cũng luôn vận động cùng sự thay đổi của đời sống xã hội, kéo theo hệ thống thuật ngữ phải liên tục được cập nhật và xem xét lại.

Nhiều nhà xuất bản trong nước sẵn sàng đầu tư cho sách học thuật, nhưng trở ngại lớn nhất vẫn là thiếu dịch giả chuyên sâu. Những văn bản giàu tính khái niệm, đòi hỏi hiểu biết về lịch sử, văn hóa và tư duy học thuật không thể được chuyển ngữ chỉ bằng kỹ năng ngôn ngữ thông thường. Bên cạnh đó, sự thiếu thống nhất trong cách chuyển ngữ cũng khiến tri thức bị phân mảnh, gây khó khăn cho người đọc và giới nghiên cứu khi tiếp cận tài liệu. Vì vậy, việc xây dựng bộ thuật ngữ Pháp - Việt trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn được xem là nền tảng quan trọng cho dịch thuật, nghiên cứu và giảng dạy tại Việt Nam.

Một trong những kết quả đáng chú ý của dự án FEF-R là việc biên dịch cuốn "Thuật ngữ Pháp – Việt về khoa học nhân văn, con người và xã hội". Theo ông Franck Bolgiani, đây sẽ là tài liệu tham chiếu có giá trị học thuật, hỗ trợ các dịch giả Việt Nam trong quá trình chuyển ngữ, biên tập và xuất bản các tác phẩm tiếng Pháp thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn.

Cuốn sách do Nhã Nam ấn hành, được biên soạn bởi Jean Glorieux và Béatrice Gauthier. Hai tác giả có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu xã hội tại Pháp. Jean Glorieux là tác giả của nhiều công trình về ngôn ngữ, văn học và khoa học xã hội, từng đảm nhiệm các vị trí quản lý giáo dục, giảng dạy tại các lớp dự bị đại học và hiện là chủ tịch tổ chức xuất bản – giáo dục xã hội Chronique sociale. Trong khi đó, Béatrice Gauthier là thạc sĩ Khoa học giáo dục, hiện điều hành một trường trung học gồm các hệ đào tạo phổ thông, kỹ thuật và nghề nghiệp.

Được xây dựng dưới hình thức từ điển, "Thuật ngữ Pháp – Việt về khoa học nhân văn, con người và xã hội" không chỉ giải thích ý nghĩa của các thuật ngữ, làm sáng tỏ nguồn gốc qua từ nguyên học, minh họa bằng ví dụ và trích dẫn, mà còn liên kết các khái niệm theo từng chủ đề để người đọc có thể mở rộng và kết nối kiến thức, theo một cách tiếp cận dễ dàng mà không kém phần thú vị.

Trong bối cảnh độc giả Việt Nam ngày càng quan tâm đến các vấn đề xã hội, văn hóa và phát triển, nhu cầu tiếp cận những công trình học thuật chất lượng cao cũng ngày một lớn hơn. Từ việc đào tạo dịch giả, xây dựng hệ thống thuật ngữ đến kết nối mạng lưới chuyên gia, những nỗ lực hôm nay đang từng bước tạo nền móng cho hành trình đưa tri thức học thuật thế giới đến gần hơn với bạn đọc Việt Nam.