Lý Toét - Xã Xệ, hai “siêu sao” của biếm họa VN

Thứ Bảy, 05/07/2008 17:29 GMT+7

(TT&VH Online) - Chưa có nhân vật biếm họa Việt Nam nào mà sống dai liên tục cả hơn mười năm trên mặt báo, nổi như cồn khắp cả nước, thậm chí còn xuất ngoại sang tận Paris, đi vào thơ ca, nhạc, kịch, chèo... như cặp bài trùng Lý Toét và Xã Xệ.
 
Lý Toét: Cao, gầy gò, tóc búi củ hành, râu ria lởm chởm, mặt mày khắc khổ, mồm rộng tới mang tai, đầu đội khăn xếp, áo dài, tay luôn cầm một cái ô, đôi giày chuyên cắp ở nách vì sợ bị mòn.
 
 Xã Xệ: Lùn, mập ú, đầu trọc lốc có độc một sợi tóc, má phính, dẩu mỏ, thỉnh thoảng diện áo véc đàng hoàng, ưa làm sang.
Vì hai nhân vật biếm họa này quá nổi tiếng cho nên từ hàng chục năm nay có rất nhiều người quan tâm, tìm hiểu ai là người sáng tác họ, thêm vào đó là chuyện ngoài các tranh biếm họa Lý Toét, Xã Xệ đăng trên báo Phong Hóa Ngày Nay của Tự lực văn đoàn, rất nhiều tờ báo khác khắp Bắc, Trung, Nam thoải mái bắt chước vẽ cặp bài trùng này, vì đơn giản có Lý Toét & Xã Xệ trên mặt báo thì báo bán chạy. Nói theo cách nói bây giờ là “vi phạm bản quyền” nên việc xác minh họa sĩ nào là tác giả của hai nhân vật này là cần thiết , có ý nghĩa lịch sử nhất định.
Nhất Linh.ẢnhVNN
Rất nhiều ý kiến khác nhau, có người cho là tác phẩm của HS Bút Sơn từ Sài Gòn gửi ra dự thi tranh biếm họa của báo Phong Hóa, có người bảo đó là con đẻ của HS Mạnh Quỳnh, có người khẳng định là cặp bài trùng này do HS Rigt (Nguyễn Gia Trí) và Tô Tử (Tô Ngọc Vân) sinh ra... Nhưng họ không đưa ra được chứng cứ cụ thể, thuyết phục nào.
 
Qua tìm hiểu nhiều tư liệu khác nhau, tôi cho rằng, Nhất Linh (khi vẽ lấy bút danh là Đông Sơn) chính là cha đẻ của nhân vật biếm họa Lý Toét, đúng như bài viết Lý Toét, Xã Xệ họ là ai? của Vương Trí Nhàn đăng trên TT&VH ngày 15/2/2005, với dẫn chứng cụ thể hình Lý Toét do Nhất Linh buồn tay vẽ chơi nằm ngay trên măng-set nhật báo Phụ nữ Thời đàm ra ngày 10/11/ 1930 đến 17/9/1933 đổi thành tuần báo gọi là Phụ nữ Thời đàm tuần mới.
Sau khi bỏ ngang việc học ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, năm 1927, Nhất Linh sang Pháp học hóa và vật lý ở Montpellier. Có bằng cử nhân khoa học và còn học cả nghề báo và xuất bản. Trở về nước năm 1930 Nhất Linh cùng hai em là Hoàng Đạo và Thạch Lam xin được phép ra tờ báo trào phúng Tiếng cười nhưng không thành, bị rút giấy phép... do thiếu tiền ra báo. Đến năm 1932, họ mua lại tờ Phong hóa của Phạm Hữu Ninh và Nguyễn Xuân Mai và ngày 22/9/1932 tuần báo Phong hóa 8 trang khổ lớn ra đời. Dễ hiểu khi Nhất Linh sử dụng lại nhân vật biếm họa Lý Toét do mình sáng tác đăng ở Nhật báo Phụ nữ thời đàm trước đây cho chính báo của mình.
Lý Toét và Bang Bạnh
 
Nhưng tại sao lại gọi là Lý Toét, mà không phải Lý Sự hay Lý Sướng...? Lý ở đây không phải là họ, mà là chức Lý trưởng ở các làng quê Bắc bộ... Toét là toét mắt, mà ca dao đã có câu: “Mắt toét là tại giếng đình, cả làng toét mắt riêng mình em đâu”... Đã Lý trưởng, lại còn toét mắt mất vệ sinh... đúng là nhân vật châm biếm đại diện cho cái nông thôn “bùn lầy , nước đọng”, đại diện cho cái xã hội lạc hậu, cổ hủ, tăm tối những năm 30 của thế kỷ trước mà Phong Hóa, Tự lực Văn đoàn muốn biến cải, Âu hóa triệt để, vì tiến bộ ...

 
Chân dung Nguyễn Gia Trí
(tác giả của Xã Xệ và Bang Bạnh)
Còn Xã Xệ? Xã ở đây là chức Xã trưởng, cũng chỉ có ở Bắc bộ, mà người ta có thể bỏ tiền ra mua cho oai, chẳng có thực quyền, nhưng khi xã có đám thì được ngồi chiếu trên để đánh chộn... Xã Xệ và Bang Bạnh chính là sáng tác của HS Nguyễn Gia Trí, với bút danh là Rigt.
 
 Điều này được chính Nguyễn Tường Bách, em út của Nhất Linh vốn được đàn anh Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Khái Hưng, Tú Mỡ... coi như em, đã từng làm việc cho báo Phong hóa và Ngày nay khẳng định: “Hình tượng Lý Toét ban đầu do Nhất Linh vẽ, Nguyễn Gia Trí có sửa đôi chút. Còn Xã Xệ và Bang Bạnh do Nguyễn Gia Trí nghĩ kiểu”.
 
Xem nhiều tranh về Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh cũng như các tranh biếm họa khác của Nguyễn Gia Trí thời gian này, ta thấy mấy nhân vật biếm họa này mang dấu ấn bút pháp bậc thầy và nhất quán của ông.
 
 
Lý Trực Dũng

 
Ý kiến độc giả (0)
Gửi ý kiến
Chọn avatar
Họ tên*
Email*

www.lienvietpostbank.com.vn

Tiêu điểm - Spotlight

Bình luận mới nhất