Từ những điệu xòe cổ, làn điệu Khắp Thái đến đại cảnh quy tụ 2.026 người trong không gian trình diễn rộng lớn, "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" tại Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 cho thấy khả năng kết hợp di sản với công nghệ và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Nhưng phía sau những hình ảnh mãn nhãn, giá trị đáng chú ý hơn là cách văn hóa được kể bằng sự thấu hiểu, để công chúng đến gần di sản qua cảm xúc, còn cộng đồng tìm thấy niềm tự hào trong chính bản sắc của mình.

Hàng nghìn người cùng nắm tay trong vòng xòe, những hình tượng văn hóa Thái hiện lên giữa ánh sáng và âm nhạc, cả sân vận động Nghĩa Lộ hóa thành một bản Mường rộng lớn. Đêm 16/10, chương trình nghệ thuật "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" mở màn Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 bằng một không gian trình diễn kết hợp sân khấu thực cảnh với công nghệ 3D mapping hiện đại.

Sự choáng ngợp trước quy mô và hiệu ứng thị giác là cảm nhận dễ thấy. Nhưng để một di sản được tiếp nhận sâu sắc hơn, sức hấp dẫn của sân khấu cần bắt đầu từ chính câu chuyện văn hóa. Công nghệ có thể mở rộng không gian biểu đạt, còn cách lựa chọn chất liệu, tổ chức câu chuyện và phát huy vai trò của cộng đồng mới quyết định di sản hiện lên như thế nào trước công chúng hôm nay.

Một trong những lựa chọn đáng chú ý của Tổng đạo diễn Lê Hải Yến là lấy cảm hứng từ "Xống chụ xon xao" (Tiễn dặn người yêu) - kiệt tác truyện thơ trữ tình của người Thái Đen - để xây dựng câu chuyện xuyên suốt ba chương: "Mầm thương", "Sợi nhớ" và "Vòng yêu".

Thay vì giới thiệu các điệu xòe, phong tục và nghi lễ thành những tiết mục độc lập, chương trình dẫn dắt khán giả theo hành trình tình yêu của đôi trai gái Thái, từ những rung động đầu đời qua tháng ngày xa cách, đợi chờ đến ngày đoàn tụ, hạnh phúc. Trong mạch truyện ấy, đời sống văn hóa hiện lên tự nhiên qua sàn hoa Hạn Khuống, làn điệu Khắp Thái, sợi dây tình "xai peng", khung cửi dệt thổ cẩm, nghi thức Tằng cẩu và đám cưới truyền thống.

Mỗi chất liệu đều mang một chức năng trong câu chuyện. "Xai peng" trở thành biểu tượng của lời hẹn ước; khung cửi gắn với nỗi đợi mong của người con gái; nghi thức Tằng cẩu mở ra một bước ngoặt trong cuộc đời người phụ nữ Thái Đen. Các giá trị văn hóa vì thế được tiếp cận qua tình cảm, số phận và những mối quan hệ của con người, thay vì chỉ được trình bày như tư liệu minh họa.

"Việc đưa các yếu tố văn hóa bản địa vào chương trình nghệ thuật khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 có ý nghĩa quan trọng trong việc tôn vinh, quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của Mường Lò nói riêng và tỉnh Lào Cai nói chung." Ông Nguyễn Lâm Tới, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, cho biết. 

Theo ông: "Mường Lò là vùng đất giàu truyền thống văn hóa các dân tộc, nổi bật với nghệ thuật Xòe Thái, trang phục truyền thống, dân ca, truyện thơ và phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc Thái được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc kết hợp những chất liệu ấy với ngôn ngữ sân khấu hiện đại giúp các giá trị văn hóa được tái hiện sinh động, gần gũi hơn với khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ và du khách. Thông qua chương trình, Lào Cai mong muốn lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc, giúp khán giả hiểu hơn về vùng đất, con người và bản sắc văn hóa các dân tộc trong tỉnh; đồng thời khẳng định văn hóa là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch bền vững. Việc khai thác hiệu quả các giá trị bản địa gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa để người dân vừa là chủ thể giữ di sản, vừa được hưởng lợi từ di sản, qua đó hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo sinh kế cho người dân và góp phần khẳng định Lào Cai là điểm đến giàu bản sắc, thân thiện và hấp dẫn."

Nhà nghiên cứu văn hóa Thái Lê Thanh Tùng, cố vấn dân tộc học của chương trình, cho biết ê-kíp đã chuẩn bị kỹ lưỡng các chất liệu văn hóa, lựa chọn tình tiết phù hợp để giới thiệu nét đẹp của người Thái, đặc biệt là cách cộng đồng gửi gắm tình yêu thương.

Theo ông, khi kết hợp với công nghệ, những tư thế tay, chân và các điệu xòe cổ được tôn lên, bố cục biểu diễn cũng hiện rõ hơn. Điều quan trọng là công nghệ hỗ trợ khán giả nhận diện vẻ đẹp của di sản, còn nền tảng để xây dựng tác phẩm vẫn phải là sự am hiểu văn hóa.

Cách tiếp cận này cho thấy một hướng kể chuyện có ý nghĩa trong quảng bá di sản: đưa văn hóa vào những câu chuyện mà công chúng có thể đồng cảm. Khán giả có thể chưa biết nhiều về Hạn Khuống hay ý nghĩa của "xai peng", nhưng từ cuộc gặp gỡ giao duyên và lời hẹn ước của đôi trai gái, họ có cơ hội bước vào thế giới văn hóa Thái bằng một điểm tựa gần gũi.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến cho biết, sau những lần thực hiện chương trình tại Mường Lò, chị muốn đi sâu hơn vào đời sống văn hóa và văn học dân gian của người Thái. Nếu những câu chuyện trước tập trung vào chiều dài lịch sử, nguồn cội và quá trình hình thành vùng Mường Lò, chương trình năm 2026 hướng đến một lát cắt khác: thế giới tình cảm, phong tục và tâm hồn của con người.

Với chị, "Xống chụ xon xao" có giá trị đặc biệt bởi tác phẩm vừa kể câu chuyện tình yêu trải qua nhiều trắc trở, vừa phản chiếu đời sống vật chất, tinh thần, phong tục cưới hỏi, nghề dệt vải, thêu thùa và cách ứng xử của người Thái xưa.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến cho biết, sau những lần thực hiện chương trình tại Mường Lò, chị muốn đi sâu hơn vào đời sống văn hóa và văn học dân gian của người Thái

Chính chiều sâu ấy thôi thúc ê-kíp tìm cách chuyển tải những giá trị văn hóa bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại. Chương trình không chuyển thể nguyên tác, mà sáng tạo một câu chuyện mới, kế thừa tinh thần thủy chung, chờ đợi và niềm tin vào tình yêu trọn vẹn.

Đáng chú ý, xòe Thái không được tách thành một tiết mục biểu diễn riêng, mà hiện diện xuyên suốt câu chuyện và trở thành cao trào ở phần kết. Lời thoại được chuyển tải qua hình thức Khắp Thái, kết hợp phụ đề tiếng Việt; kịch và âm nhạc được tổ chức thành một dòng kể có nhân vật, diễn biến và cao trào.

Nhờ đó, công chúng vừa theo dõi câu chuyện tình yêu, vừa tiếp nhận các yếu tố văn hóa qua diễn biến của tác phẩm. Đây là lợi thế của nghệ thuật trình diễn khi tham gia quảng bá di sản: cảm xúc tạo ra sự chú ý, còn câu chuyện mở đường cho hiểu biết.

Theo ê-kíp thực hiện, chương trình sử dụng hệ thống 24 máy chiếu 3D mapping công suất lớn, bao phủ hơn 3.000 m² bề mặt sân vận động. Công nghệ trình chiếu biến không gian biểu diễn thành những lớp cảnh quan chuyển động, từ bản làng, núi rừng đến các không gian giao duyên, cưới hỏi và sinh hoạt cộng đồng.

Những hình ảnh được thiết kế theo diễn biến câu chuyện, kết hợp với âm nhạc, ánh sáng, vũ đạo và diễn xuất, tạo nên diện mạo sân khấu giàu tính tạo hình. Thời gian, mùa vụ và cảnh quan được thể hiện bằng những chuyển động thị giác, góp phần diễn tả hành trình xa cách, đợi chờ của đôi trai gái.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý không nằm riêng ở số lượng máy chiếu hay diện tích trình diễn. Công nghệ được đặt trong một cấu trúc nghệ thuật có chủ đích, phục vụ diễn biến câu chuyện và làm nổi bật các chất liệu văn hóa.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến nhấn mạnh: "Trên sân khấu, có những thứ là đạo cụ thật, có những thứ công nghệ hỗ trợ. Nguyên tắc của tôi dù là công nghệ đến mấy cũng mang tính chất hỗ trợ cho câu chuyện văn hóa vì cốt lõi vẫn phải là văn hóa chứ tôi không tạo ra sự khác biệt chỉ bằng công nghệ, công nghệ giúp cho người, giúp cho văn hóa được thăng hoa".

Quan điểm ấy được thể hiện từ những chi tiết nhỏ trong thiết kế sân khấu. Chữ "Xòe Thái" được phát triển theo dáng chữ cổ của người Thái; hình ảnh chiếc khăn thổ cẩm gợi bóng dáng người phụ nữ ngồi dệt; những vòng tay và sợi chỉ được kết nối với hình tượng "xai peng", tạo thành hệ thống hình ảnh xuyên suốt.

Đạo diễn cũng cho biết khoảng 90% đạo cụ trên sân khấu được sử dụng từ vật thể thật, nhằm tạo cảm giác khán giả đang bước vào một không gian văn hóa sống động, thay vì chỉ quan sát một sân khấu được mô phỏng bằng kỹ thuật.

Đạo cụ trên sân khấu được chọn lựa kỹ lưỡng chuẩn với những vật dụng vẫn được dùng trong đời sống

"Những đặc sản, đặc trưng, những giá trị văn hóa độc đáo nhất của người Thái sẽ được kể hết, sẽ được lồng ghép hết vào trong này. Thậm chí, có cả những thứ mà bây giờ không còn nhìn thấy nhiều nữa, có dấu hiệu mai một rồi cũng sẽ được khám phá, khai quật, tìm ra nhờ các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân dân gian để đưa vào trong câu chuyện này", chị Lê Hải Yến chia sẻ.

Từ quá trình xây dựng tác phẩm có thể thấy, ứng dụng công nghệ trong trình diễn di sản đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực: nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật, thiết kế, âm nhạc và kỹ thuật sân khấu. Nếu thiếu sự kiểm chứng về chất liệu, những hình ảnh đẹp vẫn có thể trở thành lớp trang trí bên ngoài. Ngược lại, khi công nghệ được dẫn dắt bởi nghiên cứu và hiểu biết văn hóa, nó có thể giúp những giá trị vốn khó truyền tải bằng lời trở nên trực quan, dễ cảm nhận hơn.

Trong chương trình, sự tham gia của hàng trăm nghệ sĩ, diễn viên cùng 2.026 người dân tộc Thái cũng là yếu tố tạo nên sức nặng cho hình ảnh sân khấu. Những vòng xòe không đơn thuần là đội hình được sắp đặt, mà bắt nguồn từ loại hình nghệ thuật đã gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Hà Văn Đức, phường Nghĩa An, chia sẻ: "Chúng tôi rất bồi hồi, xúc động khi tham gia chương trình. Sân khấu quá hoành tráng. Tôi mong những giá trị văn hóa này sẽ mãi được gìn giữ".

Cảm xúc của nghệ nhân gợi ra một khía cạnh quan trọng: người dân không đứng ngoài để chứng kiến văn hóa của mình được trình diễn, mà trực tiếp tham gia kể câu chuyện ấy. Những người thực hành di sản mang theo tri thức, ký ức và trải nghiệm cộng đồng – những yếu tố tạo nên tính xác thực của tác phẩm.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến cũng cho biết việc lựa chọn diễn viên người Thái cho các vai diễn chính đòi hỏi quá trình tìm kiếm và tập luyện công phu. Người diễn phải đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật biểu diễn, đồng thời có khả năng hát, múa và thể hiện cảm xúc nhân vật. Điều đó cho thấy tính thuyết phục của sân khấu văn hóa phụ thuộc vào năng lực nghệ thuật và sự thấu hiểu chất liệu, chứ không thể được tạo ra bằng hiệu ứng kỹ thuật đơn thuần.

Ở góc độ quản lý văn hóa, việc ứng dụng công nghệ cần gắn với chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản lâu dài. Trao đổi về định hướng này, ông Nguyễn Lâm Tới, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, cho biết: "Quảng bá văn hóa, di sản trên không gian số có vai trò rất quan trọng trong việc lan tỏa giá trị văn hóa và quảng bá hình ảnh điểm đến. Công nghệ số là công cụ để đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Thông qua các nền tảng số, hình ảnh Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò, nghệ thuật Xòe Thái, trang phục truyền thống, phong tục, tập quán của đồng bào các dân tộc có thể tiếp cận với đông đảo công chúng trong và ngoài nước, đặc biệt là giới trẻ, với tốc độ nhanh và phạm vi rộng hơn. Không gian số không chỉ giúp di sản được biết đến rộng rãi hơn mà còn thu hút sự quan tâm, nhu cầu khám phá, trải nghiệm văn hóa và du lịch tại địa phương, qua đó góp phần nâng cao sức hấp dẫn của Mường Lò, quảng bá hình ảnh Lào Cai "Nơi hội tụ sắc màu văn hóa Tây Bắc" và thúc đẩy phát triển du lịch địa phương."

Công nghệ mở rộng quy mô của một đêm diễn; sự hiện diện của nghệ nhân và cộng đồng giúp không gian ấy giữ được mối liên hệ với đời sống thực. Đây là ranh giới cần được nhận diện khi đưa di sản lên sân khấu hiện đại: sáng tạo có thể làm mới cách thể hiện, nhưng không được làm mờ chủ thể văn hóa và những giá trị đã tạo nên di sản.

Sức lan tỏa của một chương trình nghệ thuật có thể bắt đầu từ khoảnh khắc khán giả choáng ngợp trước những đại cảnh, nhưng giá trị lâu dài cần được đo bằng khả năng khơi gợi sự quan tâm và thúc đẩy công chúng tìm hiểu sâu hơn về văn hóa.

Với "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", câu chuyện tình yêu và đại cảnh xòe cộng đồng tạo nên điểm chạm cảm xúc. Những hình ảnh về phong tục, trang phục, làn điệu Khắp Thái và nghi lễ truyền thống mở ra những câu hỏi tiếp theo: Hạn Khuống có ý nghĩa gì trong đời sống người Thái? Vì sao "xai peng" trở thành tín vật tình yêu? Nghi thức Tằng cẩu gửi gắm quan niệm nào về gia đình và cuộc đời người phụ nữ?

Khi những câu hỏi ấy xuất hiện, đêm diễn có thể trở thành điểm khởi đầu cho một hành trình khám phá văn hóa rộng hơn. Khán giả có thể tìm hiểu các điệu xòe cổ, gặp gỡ nghệ nhân, khám phá nghề dệt, ẩm thực và phong tục tại chính nơi di sản được nuôi dưỡng.

Các nền tảng số mở thêm cơ hội kéo dài hành trình ấy. Video, hình ảnh, tư liệu về nghệ nhân và những câu chuyện đằng sau mỗi nghi lễ có thể được giới thiệu tới công chúng ngoài phạm vi sân vận động. Đặc biệt, những nội dung ngắn, trực quan và có thông tin chính xác có thể giúp người trẻ tiếp cận di sản qua các phương thức gần gũi với thói quen truyền thông hiện nay.

Dẫu vậy, quảng bá trên môi trường số không nên dừng ở việc lan truyền những hình ảnh đẹp. Mỗi nội dung cần cung cấp thông tin đáng tin cậy, giải thích được bối cảnh văn hóa và tôn trọng cách cộng đồng hiểu, thực hành di sản. Những tư liệu được ghi lại cũng có thể góp phần lưu giữ ký ức, hỗ trợ hoạt động giáo dục và tạo điều kiện để các thế hệ tiếp tục tìm hiểu văn hóa của mình.

Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" gợi mở khả năng chuyển hóa tài nguyên di sản thành sản phẩm nghệ thuật có sức hấp dẫn. Nhưng để hình thành giá trị lâu dài, cần có sự kết nối giữa chương trình biểu diễn, hoạt động truyền thông, giáo dục di sản và trải nghiệm văn hóa tại địa phương. Khi đó, sức hút của sân khấu có thể góp phần tạo thêm sự quan tâm đối với điểm đến, đồng thời mở rộng cơ hội để nghệ nhân và cộng đồng tham gia vào quá trình giới thiệu, phát huy giá trị văn hóa.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến chia sẻ: "Tôi tin rằng, khi kể về văn hóa, di sản bằng tình yêu và niềm đam mê xuất phát từ trái tim mình, câu chuyện mới có thể chạm đến trái tim khán giả, từ đó khơi dậy tình yêu đối với văn hóa, di sản một cách tự nhiên, gần gũi và thấm sâu".

Đó cũng là điều làm nên ý nghĩa của một vòng xòe trọn vẹn. Từ tình yêu đôi lứa đến tình cảm cộng đồng, từ câu chuyện dân gian đến sân khấu đương đại, di sản được tiếp nối bằng nhiều hình thức thể hiện mới nhưng vẫn giữ mối liên hệ với những con người đã sáng tạo, gìn giữ và trao truyền nó.

Công nghệ có thể làm cho núi rừng hiện lên giữa sân vận động, mở rộng không gian trình diễn và đưa hình ảnh văn hóa đi xa hơn. Nhưng để di sản thực sự chạm đến công chúng, điều cần thiết vẫn là một câu chuyện có chiều sâu, được kể bằng sự hiểu biết và tôn trọng văn hóa. Và để di sản tiếp tục sống sau ánh đèn sân khấu, cần có cộng đồng thực hành, nghệ nhân trao truyền và những cơ hội để các thế hệ tiếp tục gặp gỡ, học hỏi, gắn bó với văn hóa của mình.