Chỉ với vài dòng lệnh, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra một ca khúc hoàn chỉnh với giai điệu, ca từ, phối khí và giọng hát. Khi công nghệ ngày càng tham gia sâu vào hoạt động sáng tạo âm nhạc, những câu hỏi về quyền tác giả, giá trị lao động nghệ thuật và sự công bằng trên thị trường số cũng trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, bài toán đặt ra không chỉ là khai thác tiềm năng của AI, mà còn là bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sáng tạo, để công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển bền vững của công nghiệp âm nhạc Việt Nam.

Khi một ca khúc có thể ra đời chỉ sau vài phút

Một bản nhạc hoàn chỉnh với giai điệu, ca từ, hòa âm và giọng hát vốn là thành quả của quá trình lao động nghệ thuật, đòi hỏi sự tham gia của nhiều người, từ nhạc sĩ, ca sĩ đến nhà sản xuất âm nhạc. Nhưng với sự phát triển của AI tạo sinh, quy trình ấy đang thay đổi nhanh chóng.

Chỉ cần nhập một vài câu mô tả về chủ đề, phong cách và cảm xúc mong muốn, người sử dụng có thể nhận được nhiều phương án âm nhạc khác nhau trong thời gian ngắn. AI không chỉ hỗ trợ phối khí, chỉnh sửa âm thanh mà còn có thể tạo giai điệu, viết lời, mô phỏng giọng hát, thậm chí tái hiện phong cách biểu diễn của những nghệ sĩ đã thành danh.

Tại Việt Nam, những sản phẩm âm nhạc ứng dụng AI đang xuất hiện ngày càng nhiều trên các nền tảng trực tuyến. Từ những bản nhạc giải trí được tạo bằng công nghệ đến các sản phẩm thử nghiệm giọng hát nhân tạo, AI đang mở rộng khả năng tiếp cận hoạt động sản xuất âm nhạc đối với cả những người không được đào tạo chuyên nghiệp.

Ở góc độ tích cực, công nghệ giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất, rút ngắn thời gian thực hiện và tạo điều kiện cho những ý tưởng âm nhạc được thử nghiệm nhanh hơn. Với các nhạc sĩ chuyên nghiệp, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích trong việc xây dựng bản thu thử, tìm kiếm phương án phối khí hoặc hoàn thiện sản phẩm.

Tuy nhiên, khi một sản phẩm được tạo ra chỉ sau vài phút có thể xuất hiện trên cùng thị trường với những tác phẩm được đầu tư nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, một câu hỏi đặt ra: Giá trị lao động sáng tạo của con người sẽ được nhìn nhận và bảo vệ như thế nào?

Theo nhạc sĩ Hoài An, AI đã bắt đầu tạo sức ép đối với một số công việc trong lĩnh vực sản xuất âm nhạc, đặc biệt là những công đoạn có quy mô nhỏ và vừa. Một bản demo trước đây cần nhiều thời gian thực hiện trong phòng thu, nay có thể được tạo ra gần như tức thì. Sự cạnh tranh ấy đặt người làm nghề trước yêu cầu phải liên tục đổi mới, nâng cao năng lực chuyên môn và tìm kiếm những giá trị riêng mà công nghệ khó thay thế.

Nhưng vấn đề không chỉ là tốc độ hay chi phí sản xuất. Khi AI có thể tạo ra một sản phẩm âm nhạc tương đối hoàn chỉnh, ranh giới giữa người sử dụng công cụ và người thực sự sáng tạo cũng trở nên phức tạp hơn.

Một người nhập vài dòng yêu cầu để AI tạo ra bài hát có thể được xem là tác giả hay không? Nếu nhạc sĩ sử dụng một giai điệu do AI đề xuất rồi tiếp tục phát triển thành tác phẩm mới, phần đóng góp sáng tạo nào thuộc về con người? Và nếu giọng hát của một nghệ sĩ bị mô phỏng mà chưa được đồng ý, ai sẽ chịu trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của họ?

Đó là những câu hỏi không còn mang tính giả định, mà đang trở thành thách thức hiện hữu đối với đời sống âm nhạc.

Khi tác phẩm của con người trở thành dữ liệu cho AI

Đằng sau khả năng tạo ra âm nhạc của AI là một nguồn dữ liệu khổng lồ, trong đó có những tác phẩm được hình thành từ trí tuệ, cảm xúc và quá trình lao động của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Các hệ thống AI tạo sinh có thể học từ những cấu trúc giai điệu, tiết tấu, hòa âm, ca từ và phong cách thể hiện được thể hiện trong dữ liệu huấn luyện. Điều này đặt ra vấn đề quan trọng: Khi tác phẩm được sử dụng để đào tạo một hệ thống công nghệ phục vụ mục đích thương mại, người sáng tạo có được thông báo, xin phép và trả thù lao tương xứng?

Tại Hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương của Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC APC) 2026, tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, đây là một trong những nội dung thu hút sự quan tâm đặc biệt của các tổ chức quản lý quyền tác giả và đại diện cộng đồng sáng tạo quốc tế.

Ông Gadi Oron, Tổng Giám đốc CISAC, nhận định trí tuệ nhân tạo có thể là mối đe dọa lớn nhất đối với các ngành công nghiệp sáng tạo hiện nay. Chỉ trong một thời gian ngắn, công nghệ đã phát triển đến mức những sản phẩm âm nhạc do máy tạo ra ngày càng khó phân biệt với tác phẩm do con người sáng tác.

Điều đáng lo ngại là các hệ thống AI có thể khai thác giá trị từ những tác phẩm có sẵn để tạo ra sản phẩm mới, trong khi người sáng tạo ban đầu chưa chắc được ghi nhận hoặc nhận được lợi ích kinh tế từ quá trình khai thác ấy.

Theo ông Gadi Oron, để hình thành một thị trường công bằng giữa doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng sáng tạo, cần bảo đảm ba nguyên tắc: Sự đồng ý - Thù lao - Tính minh bạch.

Ông nhấn mạnh, khi các nền tảng AI sử dụng những tác phẩm do con người sáng tạo, họ cần thực hiện nghĩa vụ trả thù lao. Đồng thời, các doanh nghiệp công nghệ phải minh bạch về việc khai thác dữ liệu để chủ sở hữu quyền có cơ sở xác định và bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình.

Những cảnh báo từ CISAC cho thấy đây không đơn thuần là vấn đề đạo đức sáng tạo, mà còn là bài toán kinh tế đối với toàn bộ ngành công nghiệp âm nhạc.

Theo ông Benjamin Ng, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của CISAC, một nghiên cứu do tổ chức này thực hiện cảnh báo đến năm 2028, khoảng 27% nguồn thu của những người sáng tạo âm nhạc có nguy cơ bị mất do tác động của AI tạo sinh nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời.

Đằng sau con số dự báo ấy là nguy cơ thay đổi cấu trúc thị trường. Khi những sản phẩm âm nhạc được tạo ra bằng AI có chi phí thấp và khả năng sản xuất hàng loạt, các tác phẩm do con người sáng tạo có thể phải cạnh tranh trong điều kiện bất lợi.

Ở góc độ người sáng tác, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng, các tác phẩm âm nhạc cần được tôn trọng như một tài sản trí tuệ. Việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI không thể tách rời nghĩa vụ xin phép và thực hiện các quyền liên quan.

Quan điểm ấy cũng phản ánh mối quan tâm chung của nhiều nghệ sĩ: Công nghệ có thể phát triển, nhưng không thể lấy sự tiến bộ làm lý do để bỏ qua quyền lợi chính đáng của người sáng tạo.

Vấn đề càng trở nên phức tạp khi việc sử dụng tác phẩm diễn ra trên các nền tảng xuyên biên giới, trong khi từng tác giả riêng lẻ khó có đủ nguồn lực để theo dõi, xác minh và đàm phán với những tập đoàn công nghệ lớn.

Vì vậy, bảo vệ tác quyền trong kỷ nguyên AI không thể chỉ dựa vào nỗ lực cá nhân, mà đòi hỏi sự phối hợp giữa các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng sáng tạo quốc tế.

Giữ con người ở vị trí trung tâm của sáng tạo

Trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ, câu hỏi đặt ra không phải là có nên sử dụng AI trong âm nhạc hay không, mà là sử dụng đến đâu và bằng cách nào để bảo đảm giá trị sáng tạo của con người.

Tại Việt Nam, việc hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến AI và quyền tác giả đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết các quy định hiện hành đã bước đầu đề cập đến những trường hợp sử dụng AI trong hoạt động sáng tạo. Theo đó, việc xác định quyền tác giả cần căn cứ vào sự đóng góp sáng tạo thực chất của con người.

Đối với những sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra mà không có sự đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, quan điểm quản lý được đặt ra là không bảo hộ quyền tác giả như đối với tác phẩm do con người sáng tạo.

Cùng với đó, việc khai thác tác phẩm để huấn luyện AI cần được xem xét trong mối quan hệ giữa quyền lợi của chủ sở hữu quyền và nhu cầu phát triển công nghệ.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đại diện cho những người sáng tạo đàm phán với các doanh nghiệp công nghệ. Thay vì từng cá nhân phải tự theo dõi và bảo vệ quyền lợi, sự liên kết thông qua các tổ chức đại diện sẽ giúp nâng cao khả năng thương lượng và thực thi quyền tác giả.

Tuy nhiên, bên cạnh câu chuyện pháp lý và lợi ích kinh tế, sự phát triển của AI còn đặt ra vấn đề sâu xa hơn về bản chất của sáng tạo nghệ thuật.

Ở góc độ quản lý và bảo vệ quyền tác giả âm nhạc, NSƯT, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), cho rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những vấn đề mới đối với hoạt động sáng tạo và khai thác tác phẩm. Công nghệ có thể hỗ trợ người nghệ sĩ trong nhiều công đoạn sản xuất âm nhạc, nhưng không vì thế mà vai trò của con người trong quá trình sáng tạo bị xem nhẹ.

Từ thực tiễn hoạt động của VCPMC, sự phát triển của công nghệ số đòi hỏi các tổ chức bảo vệ quyền tác giả phải tiếp tục nâng cao năng lực quản lý, nhận diện và khai thác tác phẩm. Đặc biệt, khi AI có thể tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất âm nhạc, việc xác định đóng góp sáng tạo của con người và bảo vệ quyền lợi của tác giả trở thành yêu cầu quan trọng.

Quan điểm này cho thấy, vấn đề không phải là lựa chọn giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, mà là xác định mối quan hệ phù hợp giữa hai yếu tố. AI có thể giúp mở rộng khả năng sáng tạo, nhưng người nghệ sĩ vẫn phải giữ vai trò chủ thể, từ việc hình thành ý tưởng, định hướng thẩm mỹ đến quyết định giá trị nghệ thuật cuối cùng của tác phẩm.

Đây cũng là cơ sở để xây dựng một môi trường sáng tạo trong đó công nghệ được khuyến khích phát triển, đồng thời những đóng góp trí tuệ và lao động nghệ thuật của con người tiếp tục được ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ.

AI có thể học hỏi từ hàng triệu tác phẩm, phân tích những cấu trúc âm nhạc phức tạp và tạo ra vô số phương án giai điệu, hòa âm. Nhưng liệu những sản phẩm ấy có thể thay thế được trải nghiệm sống, ký ức, cảm xúc và dấu ấn văn hóa mà người nghệ sĩ gửi gắm vào tác phẩm?

NSND Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cho rằng AI là thành tựu công nghệ cần được ghi nhận và tận dụng, nhưng con người vẫn phải là chủ thể của hoạt động sáng tạo.

Theo ông, giá trị của âm nhạc không chỉ nằm ở những nốt nhạc hay kỹ thuật thể hiện, mà còn ở chiều sâu cảm xúc, bản sắc văn hóa và những trải nghiệm riêng của người sáng tác.

Đặc biệt, đối với âm nhạc Việt Nam, bản sắc dân tộc được hình thành từ tiếng nói, đời sống, truyền thống và tâm hồn của con người Việt Nam. Công nghệ có thể hỗ trợ tái hiện hoặc phát triển những chất liệu ấy, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của những chủ thể văn hóa đã tạo nên chúng.

Nhạc sĩ Hoài An cũng cho rằng, điều quan trọng đối với người sáng tác chuyên nghiệp là tiếp tục phát huy những lợi thế thuộc về cảm xúc, kiến thức và kinh nghiệm nghệ thuật. AI có thể đưa ra nhiều lựa chọn dựa trên dữ liệu, nhưng quyết định sáng tạo của nhạc sĩ còn gắn với tư duy thẩm mỹ, trải nghiệm và cảm nhận riêng.

Điều quan trọng là phải xác lập được ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế, giữa khai thác dữ liệu hợp pháp và xâm phạm quyền tác giả, giữa một thị trường phát triển nhờ công nghệ với một thị trường mà thành quả sáng tạo của con người bị xem nhẹ.

Hội thảo "Nhà sáng tạo âm nhạc” trong khuôn khổ Hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương (APC) của Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Nhà soạn Nhạc và Lời (CISAC)

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, những vấn đề này càng mang ý nghĩa lâu dài. Bởi một nền công nghiệp âm nhạc bền vững không thể chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm, tốc độ sản xuất hay khả năng tiếp cận thị trường, mà còn phải dựa trên năng lực bảo vệ tài sản trí tuệ và tạo động lực để những người làm nghệ thuật tiếp tục sáng tạo.

Từ những cảnh báo tại Hội nghị CISAC APC 2026, có thể thấy tương lai của âm nhạc trong kỷ nguyên AI không chỉ phụ thuộc vào tốc độ phát triển công nghệ, mà còn được quyết định bởi khả năng thiết lập những nguyên tắc công bằng, minh bạch và tôn trọng quyền tác giả.

Bởi suy cho cùng, điều làm nên sức sống lâu bền của một tác phẩm không chỉ là giai điệu được tạo ra như thế nào, mà còn là những giá trị tinh thần, cảm xúc và bản sắc con người được gửi gắm trong từng nốt nhạc.