Văn học nghệ thuật (VHNT) không chỉ là hoạt động sáng tạo thuần túy mà còn là "mặt trận mềm" bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Với sức lan tỏa sâu rộng qua cảm xúc và hình tượng, VHNT có khả năng định hướng giá trị, củng cố niềm tin và tạo sức đề kháng văn hóa cho xã hội.

Theo TS Nguyễn Tiến Thư (Phó Viện trưởng Viện Văn hoá và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), văn học, nghệ thuật được coi là "mặt trận mềm" bởi đặc trưng tác động không thông qua mệnh lệnh hành chính hay áp đặt lý luận, mà bằng hình tượng nghệ thuật, cảm xúc và trải nghiệm thẩm mỹ. Thông qua các tác phẩm văn học, điện ảnh, sân khấu, âm nhạc…, những giá trị tư tưởng và nhân văn được truyền tải một cách tự nhiên, thấm sâu vào đời sống tinh thần của công chúng, từ đó tạo ảnh hưởng lâu dài đối với nhận thức và hành vi xã hội.

So với các hình thức tuyên truyền trực tiếp, VHNT có ưu thế rõ rệt về tính thuyết phục và sức lan tỏa. Các thông điệp tư tưởng khi được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật thường dễ tiếp nhận, tạo hiệu ứng bền bỉ theo cách "mưa dầm thấm lâu". Trong bối cảnh thông tin đa chiều, phức tạp hiện nay, vai trò này càng trở nên quan trọng.

Thông qua việc xây dựng các hình tượng tích cực, phản ánh chân thực đời sống xã hội, đề cao các giá trị chân - thiện - mỹ, văn học, nghệ thuật góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần của xã hội, hình thành "sức đề kháng" về tư tưởng, giúp công chúng nâng cao khả năng nhận diện, sàng lọc thông tin, qua đó đóng góp thiết thực vào nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.

Bên cạnh đó, hình tượng nghệ thuật cho phép khái quát những vấn đề tư tưởng, giá trị và chuẩn mực xã hội thông qua các câu chuyện cụ thể, sinh động, gần gũi với đời sống. Sự đồng cảm giữa công chúng và nhân vật, tình huống trong tác phẩm tạo nên mối liên kết tinh thần chặt chẽ, từ đó nâng cao hiệu quả thuyết phục và định hướng nhận thức trong dài hạn.

Trong môi trường truyền thông số hiện nay, VHNT còn sở hữu khả năng lan tỏa nhanh và rộng. Các trích đoạn phim, ca khúc, hình ảnh, câu văn giàu giá trị thẩm mỹ và nhân văn có thể được chia sẻ trên nhiều nền tảng, tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Chính sự kết hợp giữa cảm xúc, hình tượng, khả năng đồng cảm và sức lan tỏa đã tạo nên những "vũ khí mềm" đặc thù của VHNT, góp phần quan trọng vào quá trình định hướng giá trị xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng trong bối cảnh mới.

Việc tham gia phản bác các quan điểm sai trái, lệch lạc bằng văn học, nghệ thuật cần được thực hiện chủ yếu thông qua hoạt động sáng tạo nghệ thuật có chất lượng, thay vì đối đáp trực diện theo lối lý luận thuần túy. Hiệu quả thuyết phục của VHNT không nằm ở việc tranh luận trực tiếp, mà ở khả năng dẫn dắt nhận thức thông qua hình tượng, cảm xúc và trải nghiệm thẩm mỹ.

Tác phẩm cần được xây dựng trên nền tảng cốt truyện chặt chẽ, hệ thống nhân vật sinh động, chi tiết đời sống chân thực và các xung đột nghệ thuật hợp lý. Thông điệp tư tưởng nên được chuyển tải thông qua cấu trúc nghệ thuật, mạch tự sự và diễn biến tâm lý nhân vật, qua đó giúp công chúng tự nhận diện, suy ngẫm và hình thành quan điểm, tránh cảm giác áp đặt hay giáo điều.

Bên cạnh đó, việc sử dụng linh hoạt các thủ pháp nghệ thuật như ẩn dụ, biểu tượng, hài hước mang tính văn minh, châm biếm có chọn lọc có thể góp phần tăng tính hấp dẫn và chiều sâu phản biện. Cách tiếp cận này không chỉ nâng cao sức thuyết phục của tác phẩm mà còn mở rộng không gian đối thoại xã hội, qua đó phát huy hiệu quả vai trò của VHNT trong bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách mềm dẻo, bền vững.

Theo ông Thư, trong bối cảnh hiện nay, không gian mạng và các nền tảng số có thể được xem là "mặt trận" đang bộc lộ nhiều hạn chế và cần được ưu tiên củng cố. Phần lớn thanh thiếu niên và lực lượng lao động trẻ tiếp nhận thông tin, sản phẩm văn hóa chủ yếu thông qua mạng xã hội và các nền tảng số, trong khi sự hiện diện của các sản phẩm VHNT có giá trị tư tưởng và nghệ thuật trên không gian này vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn.

"Từ thực tế đó, việc nâng cao hiệu quả tham gia của VHNT trên môi trường số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng" - ông Thư nói. "Cần tập trung đầu tư cho sản xuất nội dung phù hợp với đặc điểm của từng nền tảng, kết hợp giữa yêu cầu về tư tưởng, thẩm mỹ và hình thức thể hiện hiện đại; đồng thời xây dựng hệ thống phân phối chuyên nghiệp, đủ sức cạnh tranh trong không gian truyền thông số".

Bên cạnh đó, theo vị chuyên gia này, cần chú trọng đào tạo đội ngũ làm truyền thông văn hóa có hiểu biết cả về nghệ thuật và công nghệ; đồng thời phát triển hoạt động phê bình văn học, nghệ thuật trên môi trường số nhằm định hướng tiếp nhận, nâng cao trình độ thưởng thức và khả năng sàng lọc thông tin của công chúng. Đây là những yếu tố then chốt để củng cố hiệu quả "mặt trận mềm" trong bảo vệ nền tảng tư tưởng ở giai đoạn hiện nay.

Để tạo điều kiện cho sự ra đời của các tác phẩm vừa đúng định hướng, vừa có chất lượng nghệ thuật cao và khả năng cạnh tranh trên thị trường, theo ông Thư, cơ chế đặt hàng và hỗ trợ sáng tác cần được đổi mới theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả hơn.

Nhà nước cần giữ vai trò định hướng thông qua việc xác định các chủ đề lớn, trọng tâm, có ý nghĩa tư tưởng và giá trị lâu dài; đồng thời mở rộng không gian sáng tạo, tôn trọng tính đặc thù của lao động nghệ thuật. Quy trình tuyển chọn dự án cần được tổ chức khoa học, công khai, có sự tham gia của các chuyên gia uy tín trong lĩnh vực nghệ thuật, đồng thời bổ sung ý kiến từ các chuyên gia thị trường và truyền thông nhằm nâng cao tính khả thi và sức lan tỏa của tác phẩm.

Tiếp tục trò chuyện về chủ đề này cùng Thể thao và Văn hóa (TTXVN), TS Nguyễn Tiến Thư đưa ra quan điểm: "Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc bồi dưỡng đội ngũ văn nghệ sĩ cần được tiếp cận theo hướng toàn diện, gắn chặt giữa yêu cầu về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp với năng lực sáng tạo và thích ứng công nghệ".

Ông nói thêm:

- Bên cạnh việc củng cố nền tảng tư tưởng, cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực chuyên môn và khả năng kể chuyện đa nền tảng, phù hợp với đặc điểm tiếp nhận của công chúng trong môi trường truyền thông số. Việc hiểu và ứng dụng công nghệ mới trong sáng tác, sản xuất và phổ biến tác phẩm là yêu cầu ngày càng cấp thiết đối với văn nghệ sĩ hiện nay.

Ngoài ra, cần trang bị kiến thức về quản lý bản quyền, khai thác giá trị tác phẩm và bảo vệ quyền tác giả trong không gian số; đồng thời tăng cường kỹ năng làm việc liên ngành, phối hợp với các lĩnh vực công nghệ, truyền thông và thị trường. Công tác đào tạo, bồi dưỡng cần gắn với thực tiễn hoạt động sáng tạo và nhu cầu phát triển của từng lĩnh vực VHNT, qua đó góp phần hình thành đội ngũ văn nghệ sĩ vừa vững vàng về tư tưởng, vừa năng động, sáng tạo trong bối cảnh mới.

* Ông nhìn nhận vai trò của phê bình nghệ thuật và các hội nghề nghiệp trong việc định hướng giá trị, nâng chuẩn thẩm mỹ xã hội như thế nào trong thời đại số?

- Phê bình nghệ thuật giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng giá trị, nâng cao chuẩn mực thẩm mỹ và góp phần hình thành thị hiếu lành mạnh cho công chúng. Trong thời đại số, hoạt động phê bình cần được đổi mới cả về nội dung và hình thức, tăng cường hiện diện trên các nền tảng trực tuyến, tiếp cận kịp thời các xu hướng sáng tác và tiếp nhận mới, đồng thời vẫn phải bảo đảm tính khoa học, khách quan và trách nhiệm nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, các hội VHNT và hội nghề nghiệp cần tiếp tục phát huy vai trò là tổ chức đại diện, bảo trợ cho hoạt động sáng tạo. Thông qua việc phát hiện, bồi dưỡng tài năng, tổ chức các hoạt động chuyên môn, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của hội viên, các hội góp phần xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của văn học, nghệ thuật.

Sự phối hợp hiệu quả giữa phê bình nghệ thuật và các hội nghề nghiệp sẽ góp phần nâng cao chất lượng đời sống văn hóa, định hướng giá trị thẩm mỹ xã hội và tăng cường vai trò của VHNT trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Cảnh trong vở "Tôi và chúng ta"

* Ông có thể nêu một vài ví dụ về tác phẩm VHNT (phim, sách, nhạc, sân khấu...) đã thành công trong việc định hướng giá trị, tạo niềm tin và có sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng?

- Có thể nhận diện khá rõ hai nhóm tác phẩm tiêu biểu.

Thứ nhất là nhóm tác phẩm khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và tinh thần tri ân, qua đó hình thành "mạch cảm xúc cộng đồng". Ở lĩnh vực văn học, Nhật ký Đặng Thùy Trâm là một trường hợp điển hình. Sức lan tỏa của tác phẩm đến từ sự chân thực, nhân văn và chiều sâu cảm xúc, giúp công chúng tự nguyện chia sẻ, tri ân và củng cố lý tưởng sống, không cần đến những diễn ngôn mang tính áp đặt.

Trên sân khấu truyền thống, các vở cải lương lịch sử như Tiếng trống Mê Linh, Thái hậu Dương Vân Nga cho thấy sức mạnh của hình tượng lịch sử trong việc khơi dậy tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm công dân.

Trong lĩnh vực mỹ thuật, các công trình và tác phẩm mang tính biểu tượng như quần thể tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng đã trở thành những "địa chỉ thẩm mỹ" giàu ý nghĩa, góp phần bồi đắp ký ức cộng đồng và niềm tự hào dân tộc.

Đáng chú ý, trong không gian số, một số sản phẩm sáng tạo đã mở rộng hiệu quả "mặt trận mềm". Truyện tranh lịch sử Long Thần Tướng cho thấy khi câu chuyện dân tộc được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, phù hợp với thị hiếu mới, có thể tiếp cận mạnh mẽ giới trẻ. Tương tự, trò chơi điện tử lịch sử 7554 đã đưa lịch sử vào trải nghiệm tương tác, giúp người trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn trực tiếp "nhập vai", qua đó gia tăng sự thấu hiểu và gắn bó.

Thứ hai là nhóm tác phẩm phản ánh đời sống đương đại, củng cố niềm tin vào các giá trị nhân văn, góp phần tạo "sức đề kháng văn hóa" trước những biểu hiện lệch chuẩn. Văn học của Nguyễn Nhật Ánh, tiêu biểu như Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, lan tỏa các giá trị mềm như tình bạn, lòng trắc ẩn, sự tử tế và nền nếp gia đình. Trên sân khấu hiện đại, các tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ như Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt là những ví dụ sinh động về "phản bác mềm", phê phán cái giả, cái vụ lợi thông qua xung đột nghệ thuật, giàu tính nhân văn và thuyết phục.

Trong lĩnh vực truyền hình, bộ phim Về nhà đi con cho thấy các tác phẩm đại chúng vẫn có thể đặt trọng tâm vào hệ giá trị gia đình và văn hóa đối thoại, từ đó tạo sức lan tỏa tích cực trong xã hội.

Ngay cả ở những loại hình mới hoặc còn nhiều thử nghiệm như múa và hoạt hình, các dự án như vở ballet Đông Hồ (Give and Receive) hay phim hoạt hình chuyển thể Dế Mèn cũng cho thấy: khi bản sắc văn hóa và giá trị nhân văn được chuyển hóa bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, VHNT có khả năng tự tạo sức hút, tự lan tỏa và bền vững hơn so với cách truyền đạt thuần lý thuyết.

* Để VHNT thực sự trở thành "mặt trận mềm" vững chắc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong 5-10 năm tới, theo ông, điều kiện tiên quyết nhất là gì: chính sách, cơ chế, nhân lực, hay chính là niềm tin và trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ?

- Theo tôi, yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển bền vững của VHNT trong 5-10 năm tới chính là con người, cụ thể là đội ngũ văn nghệ sĩ với niềm tin, trách nhiệm xã hội và khát vọng sáng tạo. Đây là nhân tố trung tâm, quyết định chất lượng, chiều sâu và sức lan tỏa của các tác phẩm văn học, nghệ thuật trong đời sống xã hội.

Chính sách và cơ chế giữ vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường, nguồn lực và điều kiện phát triển, nhưng chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được triển khai trên nền tảng một đội ngũ sáng tạo tâm huyết, có bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn và ý thức trách nhiệm cao đối với xã hội. Thực tiễn cho thấy, những tác phẩm vừa bảo đảm đúng định hướng, vừa có giá trị nghệ thuật và sức hấp dẫn lâu dài đều gắn liền với vai trò chủ thể sáng tạo của văn nghệ sĩ.

Một số cảnh trong vở kịch “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ”

Muốn có nhiều tác phẩm vừa "đúng" vừa "hay", cần coi văn nghệ sĩ là trung tâm của quá trình sáng tạo, được tin tưởng, tôn trọng và tạo điều kiện phát huy tối đa năng lực, đồng thời gắn trách nhiệm sáng tạo với trách nhiệm xã hội và công dân.

Tóm lại, VHNT tuy là "mặt trận mềm" nhưng giữ vai trò chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Bước vào kỷ nguyên phát triển mới và trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, việc đầu tư cho văn học, nghệ thuật, cho đội ngũ sáng tạo và cho hệ sinh thái phát hành, truyền thông cần được thực hiện một cách đồng bộ, dài hạn.

Chỉ với cách tiếp cận toàn diện, tôn trọng quy luật sáng tạo và phát huy vai trò chủ thể của văn nghệ sĩ, VHNT mới có thể tiếp tục khẳng định vị trí trong đời sống tinh thần xã hội, góp phần củng cố nền tảng tư tưởng và phục vụ hiệu quả sự nghiệp phát triển bền vững của đất nước.

Xin cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn!