LONGFORM

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã quy định: “Thống nhất chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam". Hướng tới ngày 24/11/2026, niềm vinh dự, tự hào này gợi mở suy nghĩ về vị trí của văn hóa, về sứ mệnh của văn học, nghệ thuật và trách nhiệm của những người sáng tạo trước vận hội mới.

Trải qua bao thăng trầm, thử thách khắc nghiệt của thời cuộc, dân tộc Việt Nam chưa từng khuất phục trước bất kỳ phong ba bão táp nào, luôn biết cách vươn lên từ đổ nát chiến tranh, từ nghèo nàn và lạc hậu. Bước vào giai đoạn hôm nay, đất nước đang chuyển mình mạnh mẽ trong tâm thế của một quốc gia bước vào “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, hiệu triệu sức mạnh toàn diện của khối đại đoàn kết toàn dân, khơi dậy nội lực tiềm tàng, ý chí tự tôn và bản lĩnh Việt Nam trên trường quốc tế.

Trong dòng chảy hối hả của sự phát triển kinh tế, khoa học và công nghệ, văn hóa luôn được khẳng định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là sức mạnh nội sinh, động lực đột phá để phát triển bền vững đất nước. Ngày 24/11/2026 tới đây - thời điểm lần đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam được tổ chức - chính là sự kết tinh rực rỡ của nhận thức mang tầm chiến lược, là niềm tự hào, niềm vinh dự lớn lao đối với mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt là đối với giới trí thức, văn nghệ sĩ cả nước.

Sự kiện trọng đại này không đơn thuần là một ngày kỷ niệm, mà thực sự là một cú hích lịch sử, thổi bùng lên ngọn lửa nhiệt huyết của các lực lượng sáng tạo nghệ thuật. Đất nước đang gọi tên những tác phẩm lớn; thời đại đang đòi hỏi những tượng đài ngôn từ, âm thanh, hình khối xứng tầm với sự vươn mình vĩ đại của giang sơn.

Chính trong không gian bừng sáng ấy, việc nhìn nhận, khơi dậy và chính thức phát động phong trào sáng tác về các đề tài cách mạng, về quê hương, đất nước và con người Việt Nam thời kỳ mới trở thành một đòi hỏi bức thiết mang tính thời đại.

Văn học nghệ thuật không thể đứng ngoài cuộc vươn mình của đất nước. Văn học cách mạng không bao giờ là câu chuyện của dĩ vãng đã khép lại, mà chính là dòng nham thạch nóng bỏng đang chảy dưới từng tấc đất công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập toàn cầu hôm nay.

Không gian tinh thần rộng mở từ Ngày Văn hóa Việt Nam

Khi nói về sự vươn dậy của một quốc gia, người ta thường nhìn vào những chỉ số kinh tế khô khan: tốc độ tăng trưởng GDP, cán cân thương mại, cơ sở hạ tầng giao thông hiện đại hay những công trình cao tầng sừng sững chọc trời. Những điều đó là hiển nhiên và cần thiết, là thước đo cụ thể của vật chất. Tuy nhiên, chiều sâu và sức bền của một quốc gia lại được định đoạt bởi một căn cốt vô hình nhưng bất diệt: văn hóa và phẩm giá con người.

Một dân tộc chỉ thực sự "vươn mình" khi dân tộc đó đứng vững trên đôi chân của bản sắc văn hóa tự thân, khi mỗi bước đi của dân tộc đó được soi đường bởi ngọn đuốc của những giá trị tinh thần cao quý. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định một chân lý giản dị mà sâu sắc tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946): "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi". Lời dạy ấy trải qua bao thập kỷ vẫn nguyên vẹn giá trị dẫn đường, như một chiếc la bàn định vị cho con thuyền đất nước giữa đại dương bao la của văn minh nhân loại.

Kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam - là sự kế thừa trực tiếp và phát triển vượt bậc từ thành quả 40 năm Đổi mới. Đất nước chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay. Chúng ta đã bước qua giai đoạn "xóa nghèo, vượt khó" để tiến vào giai đoạn "xây dựng hùng cường, thịnh vượng".

Khát vọng ấy không cho phép chúng ta tự bằng lòng hay chậm chạp. Nó đòi hỏi một nguồn xung lực tinh thần cực kỳ mạnh mẽ, một sự đồng thuận tuyệt đối trong tư tưởng và hành động của hơn một trăm triệu đồng bào trong và ngoài nước. Nguồn xung lực ấy bắt nguồn từ đâu, nếu không phải từ dòng mạch ngầm của lòng yêu nước nồng nàn, của niềm tự hào lịch sử và những giá trị nhân văn cốt lõi được chắt lọc qua hàng nghìn năm dựng xây và giữ gìn đất nước?

Văn hóa chính là căn cước, là linh hồn của dân tộc. Một đất nước phát triển kinh tế tột bậc nhưng đánh mất bản sắc văn hóa thì chẳng khác nào một cỗ máy khổng lồ không có trái tim, dễ dàng bị hòa tan, bị đồng hóa trước những cơn bão xâm lăng văn hóa thời đại số. Ngược lại, một nền văn hóa giàu tính nhân văn, đậm đà bản sắc, thấm đượm tinh thần phụng sự và khai phóng sẽ là tấm khiên vững chắc nhất bảo vệ độc lập, đồng thời là động cơ phản lực đẩy con tàu dân tộc tiến nhanh về phía trước.

Ý thức sâu sắc về vai trò ấy, việc ngày 24/11 được chọn làm Ngày Văn hóa Việt Nam mang một ý nghĩa biểu tượng và thực tiễn vô cùng to lớn. Nó đánh dấu một bước chuyển biến vượt bậc trong tư duy lãnh đạo của Đảng và Nhà nước: đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội; tạo lập một ngày hội non sông tôn vinh những người gieo hạt giống tâm hồn, nhắc nhở toàn thể xã hội về cội nguồn và tương lai.

Sự tôn vinh này mang lại niềm tự hào sâu sắc không chỉ cho riêng những người làm công tác văn hóa, nghệ thuật, mà còn lay động tâm thức của từng công dân.

Ngày Văn hóa Việt Nam mở ra một không gian tinh thần rộng mở, nơi mà sự sáng tạo được bao bọc, được cổ vũ và được kỳ vọng gánh vác sứ mệnh dẫn đường. Nó chính là cái bắt tay lịch sử giữa truyền thống ngàn đời và nhịp đập đương đại, là bệ phóng vững chắc để dân tộc bước vào kỷ nguyên mới với tâm thế tự tin, đàng hoàng và đĩnh đạc nhất.

Đề tài cách mạng trong kỷ nguyên mới

Nhắc đến hai chữ "cách mạng" trong văn học nghệ thuật, trong tiềm thức của không ít người thường hiện lên những hình ảnh quen thuộc của một thời bom đạn khói lửa: những đoàn quân hành quân vượt Trường Sơn, tiếng bom dội bên chiến hào rực lửa, sự hy sinh anh dũng của những chàng trai, cô gái mười tám, đôi mươi nơi ngã ba Đồng Lộc hay Thành cổ Quảng Trị... Dòng văn học cách mạng giai đoạn 1945 - 1975 đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh thiêng liêng của mình, để lại cho hậu thế những tượng đài sừng sững của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Đó là những bản hùng ca bất hủ, là ký ức bi tráng nuôi dưỡng tâm hồn của nhiều thế hệ người Việt Nam suốt chiều dài kháng chiến giành độc lập, thống nhất non sông.

Tuy nhiên, nếu ngày nay chúng ta chỉ đóng khung khái niệm "đề tài cách mạng" trong phạm vi của chiến tranh, tiếng súng và sự hy sinh nơi chiến trường xưa, thì đó là một cách nhìn nhận phiến diện, xơ cứng và thiếu tính biện chứng lịch sử. Cách mạng, theo nghĩa nguyên bản và rộng lớn nhất của nó, là sự biến đổi căn bản, toàn diện, là sự đấu tranh triệt để giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ và cái lạc hậu, cái thiện và cái ác, là công cuộc kiến tạo một hiện thực xã hội tốt đẹp hơn cho con người.

Bởi vậy, trong kỷ nguyên vươn mình ngày nay, "đề tài cách mạng" chính là hiện thực sống động của công cuộc đổi mới toàn diện, của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của cuộc chiến chống giặc nghèo nàn, lạc hậu, chống tham nhũng, suy thoái và chống lại sự tha hóa nhân cách…

Mặt trận cách mạng thời bình không còn tiếng gầm của đại bác, nhưng không vì thế mà bớt đi tính cam go, quyết liệt. Đó là cuộc chiến đấu thầm lặng nhưng đầy bản lĩnh của những nhà khoa học dấn thân nơi phòng thí nghiệm, gặt hái từng sáng chế công nghệ để định vị trí tuệ Việt Nam trên bản đồ trí tuệ nhân tạo, bán dẫn toàn cầu. Đó là sự hy sinh mồ hôi, nước mắt của những kỹ sư, công nhân căng mình xuyên ngày đêm trên các đại công trường đường cao tốc, các công trình cảng biển, sân bay quốc tế, đưa những mạch máu giao thông nối liền huyết mạch quốc gia…

Đó là tinh thần kiên cường của những người lính biên phòng, cảnh sát biển nơi đảo xa, bám biển, giữ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc trước muôn trùng sóng gió ngoại xâm. Đó còn là cuộc chiến đấu không khoan nhượng của các chiến sĩ trên mặt trận phòng chống tội phạm, bảo vệ an ninh trật tự; và đặc biệt là cuộc chiến chống "giặc nội xâm" tham nhũng, tiêu cực để củng cố niềm tin của nhân dân vào thể chế...

Đề tài cách mạng thời kỳ mới còn là hình ảnh của những người trẻ dám từ bỏ vùng an toàn, dấn thân khởi nghiệp, mang nông sản Việt Nam, sản phẩm công nghệ Việt Nam chinh phục thị trường năm châu; là tấm lòng son sắt của bà con kiều bào hướng về nguồn cội bằng những hành động thiết thực. Đề tài cách mạng thời bình chính là câu chuyện về cuộc vật lộn cam go giữa lương tri và lòng tham, giữa tinh thần cống hiến quên mình và chủ nghĩa cá nhân ích kỷ đang từng ngày len lỏi bào mòn đạo đức xã hội…

Chính vì vậy, phát động phong trào sáng tác về đề tài cách mạng giai đoạn hiện nay không phải là một sự quay ngược thời gian hoài cổ, mà là hành động đưa nghệ thuật tác động sâu sắc vào trung tâm đời sống đương đại. Đó là việc thổi bùng lên ngọn lửa của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng lao động thời kỳ mới. Hiện thực cuộc sống đang cuồn cuộn chảy với biết bao kỳ tích và cả những nỗi trăn trở đau đáu, đó chính là mỏ quặng vô giá đang chờ đợi bàn tay tài hoa của những người nghệ sĩ khai thác, nhào nặn thành những tác phẩm để đời.

Một nền nghệ thuật chân chính không bao giờ chấp nhận sự bàng quan, vô cảm trước số phận của dân tộc. Lực lượng sáng tạo - các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ, đạo diễn, nhà biên kịch, kiến trúc sư... - từ lâu đã được xem là những "kỹ sư tâm hồn", những người cầm kính viễn vọng nhìn về tương lai và cầm kính hiển vi soi chiếu từng ngóc ngách của tâm lý con người.

Trong kỷ nguyên vươn mình, vai trò của người nghệ sĩ lại càng trở nên trọng đại hơn bao giờ hết. Họ không thể chỉ khép kín tâm trí trong "tháp ngà nghệ thuật", quanh quẩn với những nỗi buồn vu vơ mang tính cá nhân vị kỷ, trốn chạy thực tại bằng những ảo mộng xa rời vận mệnh đất nước. Thời đại đang đặt lên vai văn nghệ sĩ trách nhiệm phản ánh trung thực, sinh động và có chiều sâu bản anh hùng ca của dân tộc. Sức sáng tạo của họ chính là tấm gương phản chiếu tầm vóc của thời đại.

Khi cả nước đang đồng lòng, dốc sức vì một Việt Nam hùng cường, văn nghệ sĩ không thể là những người đứng ngoài vỗ tay hời hợt, mà phải là những chiến sĩ tiên phong xung trận. Họ phải hòa mình vào nhịp thở của công xưởng, của làng quê đang chuyển dịch mô hình nông thôn mới thông minh, của những giảng đường, trung tâm nghiên cứu hiện đại; họ phải cùng đau nỗi đau của nhân dân khi đối mặt với thiên tai, dịch bệnh, và cùng reo vui trước từng bước tiến mới của đất nước...

Sứ mệnh của nghệ thuật cách mạng trong thời kỳ mới

Sứ mệnh của nghệ thuật cách mạng thời kỳ mới trước hết là sứ mệnh nuôi dưỡng niềm tin và thổi bùng khát vọng. Trong một thế giới phẳng với sự bùng nổ của mạng xã hội, các luồng thông tin độc hại, tin giả và những biểu hiện hoài nghi, mất phương hướng, suy đồi đạo đức có nguy cơ lan rộng như dịch bệnh. Lúc này, tác phẩm nghệ thuật chân chính phải đóng vai trò như một mỏ neo tinh thần, một ngọn hải đăng xua tan bóng tối hoài nghi, tiếp thêm cho người dân niềm tin vào tương lai tươi sáng của dân tộc.

Nghệ thuật phải chỉ ra được rằng, dù con đường đi tới đài vinh quang có muôn vàn chông gai, cạm bẫy, nhưng với bản lĩnh đã được tôi luyện qua mấy ngàn năm, dân tộc này nhất định sẽ chiến thắng nghèo nàn, đẩy lùi lạc hậu và đứng ngang hàng với các cường quốc năm châu.

Thứ hai, đó là sứ mệnh dự báo, cảnh tỉnh và thanh lọc tâm hồn. Văn học nghệ thuật chân chính không phải là sự tô hồng hiện thực một cách dễ dãi, giản đơn, cũng không phải là những bài tụng ca sáo rỗng, minh họa cho các chính sách. Đề tài cách mạng đích thực đòi hỏi người nghệ sĩ phải có cái nhìn biện chứng, dám nhìn thẳng vào sự thật, dũng cảm mổ xẻ những góc khuất, những mâu thuẫn, những cám dỗ vật chất đang làm xói mòn nhân cách con người trong nền kinh tế thị trường. Sáng tác về người chiến sĩ cách mạng hôm nay phải cho thấy sự giằng xé nội tâm dữ dội giữa lý tưởng phụng sự và những cám dỗ kim tiền, giữa lòng trung thực và sự xu nịnh, giữa sự dấn thân vì cộng đồng và thói ích kỷ cá nhân.

Bằng sự rung cảm nghệ thuật tinh tế và lòng nhân ái bao la, tác phẩm nghệ thuật phải giúp người đọc giật mình tự soi lại bản thân, gột rửa những bụi bặm đời thường, đánh thức tính thiện và lòng tự trọng sâu kín trong mỗi con người.

Thứ ba, đó là sứ mệnh kiến tạo và quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới. Trong bối cảnh giao lưu toàn cầu, văn hóa là tấm hộ chiếu quyền lực nhất khẳng định vị thế quốc gia. Thông qua các tác phẩm văn học dịch thuật, những bộ phim điện ảnh tầm vóc quốc tế, những vở diễn sân khấu, những bản giao hưởng mang hồn cốt dân tộc..., chúng ta mang một Việt Nam hòa bình, kiên cường, nhân văn... đến với bạn bè khắp năm châu.

Sáng tác đề tài quê hương đất nước trong kỷ nguyên mới chính là cách chúng ta thực thi "quyền lực mềm", biến tài nguyên văn hóa thành sức mạnh cạnh tranh chiến lược trên trường quốc tế.

Một hệ sinh thái đồng bộ và những giải pháp quyết liệt

Để phong trào sáng tác về đề tài cách mạng, quê hương, đất nước trong thời kỳ mới không dừng lại ở những lời kêu gọi mang tính khẩu hiệu hình thức, cần có một hệ sinh thái đồng bộ và những giải pháp quyết liệt, thực chất từ cơ chế quản lý đến quá trình đào tạo và dấn thân của chính người nghệ sĩ.

Nhà nước cần chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo môi trường phát triển cho văn học nghệ thuật.

Đầu tư cho văn hóa, cho sáng tạo nghệ thuật phải được coi là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của quốc gia.

Cần xây dựng các quỹ hỗ trợ sáng tạo văn học nghệ thuật hoạt động minh bạch, chuyên nghiệp, thoát khỏi tư duy cào bằng, bình quân chủ nghĩa.

Cần có cơ chế "đặt hàng" tác phẩm đỉnh cao xứng tầm đối với những nghệ sĩ có tài năng thực thụ, có tầm nhìn văn hóa lớn, đi đôi với việc tôn trọng phong cách cá nhân, sự tự do khám phá và cá tính sáng tạo độc đáo của người nghệ sĩ. Một nền văn nghệ lành mạnh là nơi chấp nhận sự đa dạng về bút pháp, hình thức thể hiện, miễn là tác phẩm ấy hướng tới những giá trị chân - thiện - mỹ, phụng sự Tổ quốc và nhân dân.

Cảm hứng sáng tác không thể tự nhiên nảy sinh từ bốn bức tường phòng lạnh hay từ những chuyến đi thực tế "cưỡi ngựa xem hoa", chụp vài bức ảnh lưu niệm rồi về viết theo lối mòn ước lệ. Các hội văn học nghệ thuật từ Trung ương đến địa phương cần tổ chức những trại sáng tác, những chuyến thâm nhập thực tế dài ngày, có chiều sâu. Hãy đưa nhà văn, nhà thơ, nghệ sĩ về sống cùng bà con đồng bào vùng sâu vùng xa đang nỗ lực chuyển dịch sinh kế; hãy để họ hòa vào ca kíp làm việc thâu đêm của công nhân nhà máy công nghệ cao, cùng lênh đênh trên tàu hải quân bảo vệ chủ quyền đất nước, cùng tham gia những cuộc họp căng thẳng của đội ngũ cán bộ cơ sở đang gỡ từng nút thắt cơ chế... Chỉ khi nào hơi thở của nhân dân thấm vào từng mao mạch của người nghệ sĩ, khi họ cùng trăn trở, cùng đau đớn và cùng tự hào với những vui buồn của thời cuộc, thì khi ấy tác phẩm mới cất lên tiếng nói chân thực, xúc động lòng người.

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc gắn với kỷ nguyên của chuyển đổi số toàn diện. Các lực lượng sáng tạo hôm nay, đặc biệt là thế hệ văn nghệ sĩ trẻ, sở hữu những công cụ vô cùng mạnh mẽ: không gian mạng, truyền thông đa phương tiện, công nghệ ảo hóa, trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng chỉ là phương tiện biểu đạt, còn "linh hồn" của tác phẩm vẫn phải là chiều sâu tư tưởng, là rung cảm nhân văn của con người. Nghệ sĩ thời đại mới phải biết làm chủ công nghệ để đưa các câu chuyện cách mạng, các kỳ tích dựng nước, giữ nước đến với công chúng trẻ một cách tự nhiên, hấp dẫn nhất.

Chúng ta cần những tác phẩm văn học tương tác, những bộ phim hoạt hình lịch sử đạt chuẩn kỹ xảo quốc tế, những sản phẩm âm nhạc kết hợp giữa âm hưởng dân ca truyền thống và chất liệu điện tử hiện đại...

Một nền nghệ thuật phát triển không thể thiếu một nền phê bình tương xứng. Phê bình văn học nghệ thuật thời gian qua có biểu hiện dễ dãi, xuê xoa, hoặc rơi vào trạng thái khen ngợi cảm tính, hoặc chê bai cực đoan, vùi dập thiếu căn cứ. Cần xây dựng một đội ngũ lý luận, phê bình có bản lĩnh chính trị vững vàng, có trình độ thẩm mỹ cao và sự công tâm tuyệt đối để đồng hành cùng nghệ sĩ, định hướng thị hiếu thẩm mỹ cho công chúng.

Bên cạnh đó, việc xây dựng công nghiệp văn hóa và thị trường nghệ thuật chuyên nghiệp sẽ giúp các tác phẩm đỉnh cao về đề tài cách mạng, quê hương không bị chìm lấp giữa biển thông tin thị trường giải trí thương mại tầm thường, giúp giá trị chân chính có thể sống được, nuôi dưỡng được người nghệ sĩ và lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội.

Sáng tạo nghệ thuật từ trách nhiệm với đất nước

Nhìn lại hành trình lịch sử mấy nghìn năm, mỗi khi đất nước đứng trước những khúc quanh định mệnh hay những bước ngoặt vươn mình, văn hóa và văn học nghệ thuật luôn là tiếng kèn xung trận, là ngọn lửa sưởi ấm lòng người và kết đoàn muôn triệu con tim.

Từ bài thơ thần "Nam quốc sơn hà" rực lửa khẳng định chủ quyền trên phòng tuyến sông Như Nguyệt, áng thiên cổ hùng văn "Bình Ngô đại cáo" đanh thép ngợi ca nhân nghĩa và độc lập dân tộc, đến "Tuyên ngôn Độc lập" bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do, hạnh phúc cho dân tộc, văn hóa luôn song hành cùng vận mệnh quốc gia như hình với bóng.

Ngày nay, đất nước ta đang bước vào một thời khắc lịch sử mới với một tâm thế tự tin chưa từng có. Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc không còn là một giấc mơ xa xôi, mà đang hiện hữu sống động trong từng công trình mọc lên, từng con tàu vươn khơi, từng sáng chế trí tuệ và trong ánh mắt kiên định của hàng triệu con người Việt Nam.

Cột mốc lịch sử ngày 24 tháng 11 năm 2026 - Ngày Văn hóa Việt Nam - đã gióng lên một hồi chuông giục giã, khẳng định vị thế quan trọng của văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước. Đứng trước vận hội lớn của non sông, trách nhiệm và sứ mệnh của các lực lượng sáng tạo nghệ thuật là vô cùng thiêng liêng. Phong trào sáng tác về đề tài cách mạng thời kỳ mới không chỉ là một đợt vận động mang tính thời điểm, mà phải trở thành một dòng chảy tâm thức bền bỉ, một mệnh lệnh từ trái tim của mỗi người cầm bút, cầm cọ, đứng sau ống kính máy quay... Hãy để tình yêu Tổ quốc, niềm tự hào dân tộc và lòng biết ơn sâu sắc đối với các thế hệ cha anh chuyển hóa thành những rung động nghệ thuật mãnh liệt. Hãy để những trang viết, những thước phim, những nốt nhạc hôm nay hòa chung với nhịp đập của thời đại, tạc nên tượng đài kỳ vĩ về một Việt Nam độc lập, tự cường, phồn vinh và nhân ái.

Khi nghệ thuật hòa mình trọn vẹn vào cuộc sống của nhân dân, nó sẽ trở thành sức mạnh vô song, cùng toàn Đảng, toàn quân và toàn dân đưa con thuyền Việt Nam vững vàng vượt qua mọi thác ghềnh, hiên ngang vươn mình tỏa sáng rực rỡ giữa bầu trời văn minh nhân loại.