Từ những tiết mục kỹ thuật rời rạc, xiếc Việt Nam đang dần chuyển mình thành những vở diễn có câu chuyện, có cảm xúc và khả năng lan tỏa. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng khốc liệt của thị trường giải trí, hành trình giữ chân khán giả trẻ của Rạp Xiếc Trung ương cũng chính là hành trình tái định vị lại giá trị của một loại hình nghệ thuật từng bị “đóng khung”.

Ánh đèn sân khấu bật sáng, kéo theo những lớp âm thanh dồn dập lan khắp khán phòng. Trong không gian ấy, Rạp Xiếc Trung ương không còn là nơi quen thuộc của những gia đình đưa con nhỏ đi chơi cuối tuần. Xen giữa các hàng ghế, ngày càng dễ bắt gặp những nhóm bạn trẻ - những người đến không chỉ để xem, mà còn để trải nghiệm.

Ở khu vực sảnh, câu chuyện về buổi diễn đã bắt đầu từ trước khi tấm màn nhung mở ra. Những bức ảnh check-in được chụp vội, những đoạn video ngắn được ghi lại, những cuộc trò chuyện xoay quanh “concept”, “visual”, “âm nhạc”. Tất cả tạo nên một không khí rất khác so với hình dung quen thuộc về không gian của một rạp xiếc.

Trong một thế giới nơi khán giả có thể lựa chọn giải trí chỉ bằng một cú chạm, từ phim ảnh, concert cho đến mạng xã hội, xiếc không còn là một lựa chọn hiển nhiên. Nó buộc phải thay đổi để được lựa chọn. Và trong dòng chảy đó, yêu cầu từ Nghị quyết 80 về phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo có giá trị cao vô hình trung trở thành một áp lực nhưng cũng là động lực để xiếc bước ra khỏi vùng an toàn của chính mình.

Trong một thời gian dài, xiếc Việt Nam được định hình bởi một cấu trúc gần như không đổi: những tiết mục riêng lẻ nối tiếp nhau, nghệ sĩ xiếc bước ra sân khấu với nụ cười rạng rỡ, thực hiện phần biểu diễn của mình, nhận tràng pháo tay rồi rời đi. Người xem có thể thích thú thậm chí trầm trồ, nhưng cảm xúc ấy thường kết thúc ngay khi ánh đèn tắt.

Nhìn lại cách làm cũ, Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Thu Hương - người đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề - thừa nhận rằng hình thức này giờ đây không còn đủ sức giữ chân khán giả khi nhắc đến sự thay đổi trong cách khán giả tiếp nhận nghệ thuật.

Điểm hạn chế của xiếc truyền thống, như nhiều người trong nghề nhìn nhận, không nằm ở kỹ thuật - vốn luôn là thế mạnh - mà ở khả năng kể chuyện. Những màn biểu diễn có thể đạt đến độ hoàn hảo về kỹ năng, nhưng lại thiếu một sợi dây cảm xúc để giữ người xem ở lại lâu hơn trong tâm trí.

Chính từ điểm nghẽn đó, một hướng đi mới dần hình thành. Theo Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, sự thay đổi lớn nhất trong những năm gần đây không phải là kỹ thuật, mà là tư duy. Và ông gọi tên giai đoạn hiện tại bằng một cụm từ rõ ràng: tái định vị.

Sự thay đổi ấy kéo theo một cách làm hoàn toàn khác. Thay vì những tiết mục rời rạc, xiếc bắt đầu được dàn dựng như một vở diễn hoàn chỉnh, nơi mọi yếu tố từ âm nhạc, ánh sáng cho đến mỹ thuật sân khấu đều được đặt trong một tổng thể thống nhất.

Những chương trình như Lời của tre Việt hay Khát vọng trẻ không chỉ đơn thuần là những buổi biểu diễn, mà là những câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ hình thể. Ở đó, mỗi động tác nhào lộn, mỗi cú đu dây không còn là một phần trình diễn độc lập, mà trở thành một mảnh ghép của dòng chảy cảm xúc.

Sự thay đổi về cách dàn dựng cũng kéo theo một thay đổi sâu sắc hơn ở chính người biểu diễn. Nếu trước đây, nghệ sĩ xiếc chủ yếu tập trung vào việc hoàn thiện kỹ thuật, thì giờ đây họ phải học cách “diễn” không phải bằng lời thoại, mà bằng chính cơ thể mình. NSƯT Bùi Thu Hương nhớ lại những lần hóa thân vào các nhân vật lịch sử, nơi kỹ thuật xiếc được lồng ghép với biểu cảm và diễn xuất. 

Tuy nhiên, để đạt được điều đó không hề đơn giản. Theo NSND Tống Toàn Thắng, thách thức lớn nhất là cân bằng giữa “tính kỹ thuật” và “tính kịch”. Nếu không khéo léo, xiếc có thể trở thành phần minh họa cho câu chuyện, hoặc ngược lại thì câu chuyện bị chìm trong kỹ thuật. 

Khán giả trẻ ngày nay lớn lên cùng mạng xã hội, nơi mọi trải nghiệm đều có thể ghi lại và chia sẻ. Điều đó làm thay đổi cách họ tiếp cận nghệ thuật. Một buổi biểu diễn không chỉ cần hay mà còn phải “đáng để đăng”. Hình ảnh mạnh, nhịp nhanh, cảm xúc rõ ràng và khả năng tạo ra khoảnh khắc “viral” trở thành những tiêu chí mới. Xiếc vì thế không còn cạnh tranh với chính mình, mà cạnh tranh trực tiếp với cả ngành công nghiệp giải trí.

Để bắt kịp, các chương trình xiếc đã thay đổi cách dàn dựng. Sân khấu được thiết kế hoành tráng hơn, ánh sáng - âm thanh tiệm cận chuẩn quốc tế, nhịp diễn nhanh hơn, dày đặc hơn. Không gian rạp xiếc cũng trở thành một phần của trải nghiệm: từ khu check-in, thiết kế poster đến cách dẫn dắt khán giả trước và sau buổi diễn.

Cô cho biết thêm, điều khiến cô ấn tượng không chỉ là kỹ thuật, mà là tổng thể trải nghiệm: “Mình có quay video, đăng lên Facebook và TikTok thì bạn bè hỏi rất nhiều. Nếu có show diễn với chủ đề khác, mình sẵn sàng đi xem tiếp”.

Những chia sẻ như vậy cho thấy xiếc đang dần bước vào “chuỗi tiêu dùng trải nghiệm” - nơi giá trị không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở khả năng lan tỏa.

Dù vậy, phía sau sự thay đổi là không ít áp lực. Theo NSND Tống Toàn Thắng, rào cản lớn nhất hiện nay không phải là tài chính, mà là con người. Xiếc cần những nghệ sĩ đa năng vừa giỏi kỹ thuật, vừa có khả năng diễn xuất, đồng thời cần đội ngũ sáng tạo chuyên sâu cho loại hình này. Trong khi đó, quá trình đào tạo nghệ sĩ xiếc vốn đã kéo dài hàng chục năm. Việc “nâng cấp” họ thành những nghệ sĩ biểu diễn tổng hợp càng khó khăn hơn.

Ở góc nhìn nghệ sĩ, áp lực cạnh tranh càng rõ rệt. “Khán giả có quá nhiều lựa chọn. Nếu mình không đủ tốt, họ sẽ không quay lại,” Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Thu Hương chia sẻ.

Sự thay đổi của xiếc không dừng lại ở nghệ thuật biểu diễn, mà đang hướng đến một định nghĩa mới: sản phẩm văn hóa. Một sản phẩm có thể bán vé, có thể nhân rộng, có thể trở thành điểm đến du lịch.

Trong bối cảnh đó, mô hình của Cirque du Soleil thường được nhắc đến như một hình mẫu. Thành công của họ không nằm ở kỹ thuật đơn lẻ, mà ở khả năng xây dựng một “thế giới xiếc” nơi khán giả bước vào một trải nghiệm toàn diện.

Với Việt Nam, nền tảng không thiếu. Từ chất liệu văn hóa dân gian đến đội ngũ nghệ sĩ có kỹ thuật tốt, tất cả đều là lợi thế. Những chương trình gần đây cho thấy hướng đi “xiếc có concept” hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, để đạt đến quy mô công nghiệp, vẫn cần nhiều yếu tố: đầu tư lớn, chiến lược dài hạn và sự kết nối giữa văn hóa - du lịch - truyền thông.

Rạp Xiếc Trung ương đang hướng tới việc ứng dụng công nghệ trình chiếu hình ảnh 3D, mapping lên sân khấu tròn để tạo ra những không gian nghệ thuật ảo diệu hơn. Đồng thời, việc quảng bá trên các nền tảng số cũng đang được đẩy mạnh để tiếp cận khán giả toàn cầu, biến xiếc thành một "đại sứ văn hóa" năng động. Xiếc không còn tồn tại trong không gian sân khấu khép kín, mà mở rộng ra không gian số - nơi mỗi khán giả trở thành một “người kể chuyện” tiếp theo.

Ở đó, xiếc không chỉ đang “sống tiếp”, mà đang tái định nghĩa chính mình. Đây là sự chuyển hóa của cả một loại hình nghệ thuật: từ truyền thống sang hiện đại, từ biểu diễn sang trải nghiệm, từ kỹ thuật sang cảm xúc. Và cuối cùng, từ một chương trình trên sân khấu thành một sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh trong thời đại mới.