Gần nửa thế kỷ gắn bó với nghệ thuật truyền thống, NSND Thanh Ngoan vẫn giữ nguyên niềm say mê với những làn điệu Xẩm mộc mạc, sâu lắng. Từ hành trình tìm về những nghệ nhân dân gian, góp phần phục dựng các làn điệu cổ đến những cuộc kết hợp đầy bất ngờ với nghệ sĩ trẻ, bà đang viết tiếp câu chuyện gìn giữ di sản bằng chính giọng hát, tình yêu và khát vọng đưa tiếng Xẩm đến gần hơn với đời sống đương đại.

Tiếng Xẩm đi cùng một đời nghệ sĩ

Có những giọng hát không chỉ để thưởng thức mà còn để nhớ. Giọng hát của NSND Thanh Ngoan là một giọng hát như thế. Đằm thắm mà sắc sảo, mộc mạc mà đầy nội lực, tiếng hát ấy mang theo những cung bậc buồn vui của đời sống dân gian, gợi lên hình ảnh những phiên chợ quê, những con phố cũ và cả một miền ký ức văn hóa tưởng như đã lùi xa.

Ở NSND Thanh Ngoan, hát Xẩm không đơn thuần là một loại hình nghệ thuật để biểu diễn. Đó còn là một phần máu thịt, là mối duyên sâu nặng với di sản, được bồi đắp qua gần nửa thế kỷ đứng trên sân khấu và đi cùng những nghệ nhân dân gian.

Bắt đầu con đường nghệ thuật từ năm 1979, NSND Thanh Ngoan trưởng thành trong môi trường nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là chèo. Những năm tháng học nghề, rèn nghề và biểu diễn đã tạo nên một người nghệ sĩ có khả năng tiếp cận nhiều loại hình âm nhạc dân tộc. Nhưng trong hành trình ấy, Xẩm luôn có một vị trí đặc biệt.

Bà tâm sự, ngay từ khi còn rất nhỏ, được Nhà nước tạo điều kiện học tập, được sống với nghệ thuật đã là một niềm hạnh phúc lớn. Và khi đã dành gần cả cuộc đời cho sân khấu, bà càng nhận ra mình khó có thể tách rời những giá trị văn hóa truyền thống đã nuôi dưỡng tâm hồn và sự nghiệp.

Đằng sau lời bộc bạch ấy là cả một hành trình bền bỉ. Không chỉ thành danh với chèo, NSND Thanh Ngoan còn dành nhiều tâm huyết cho hát Xẩm, hát Văn, ca trù. Bà may mắn được tiếp xúc, học hỏi từ những nghệ nhân thuộc các thế hệ trước, tiếp nhận những kỹ thuật và lối diễn xướng dân gian được trao truyền qua nhiều đời.

Chính vốn liếng ấy tạo nên một Thanh Ngoan giàu bản sắc, không đóng khung trong một hình thức biểu diễn mà luôn tìm cách khám phá chiều sâu của âm nhạc truyền thống.

Với bà, mỗi làn điệu là một phần ký ức của dân tộc. Người nghệ sĩ, trước khi nghĩ đến sự mới mẻ, phải hiểu được cái gốc của nghệ thuật mình đang theo đuổi.

Có lẽ bởi vậy, dù biểu diễn trên sân khấu truyền thống, xuất hiện trong những chương trình âm nhạc đương đại hay kết hợp cùng các nghệ sĩ trẻ, tiếng hát NSND Thanh Ngoan vẫn mang một dấu ấn riêng. Người nghe có thể nhận ra trong đó chất dân gian đậm đặc, sự từng trải của một nghệ sĩ đã đi qua nhiều thăng trầm và trên hết là tình yêu chân thành dành cho di sản.

Từ những nghệ nhân Xẩm đến hành trình gìn giữ ký ức

Nếu sân khấu mang đến cho NSND Thanh Ngoan cơ hội được tỏa sáng thì những chuyến đi tìm về nghệ nhân dân gian lại giúp bà hiểu sâu hơn giá trị của nghệ thuật truyền thống.

Trong cuộc trò chuyện, NSND Thanh Ngoan nhắc nhiều đến hành trình gìn giữ, bảo tồn và phục dựng hát Xẩm từ khoảng năm 2005. Đó là giai đoạn loại hình nghệ thuật từng gắn bó với đời sống bình dân này đứng trước không ít khó khăn trong việc tìm kiếm không gian biểu diễn và lớp người kế cận.

Hát Xẩm vốn không sinh ra từ những sân khấu lộng lẫy. Trong đời sống xưa, tiếng Xẩm hiện diện ở chợ quê, bến nước, góc phố, trên những chuyến đò và nơi tụ họp đông người. Những câu hát vừa kể chuyện đời, vừa gửi gắm tâm tình, đôi khi châm biếm thói hư tật xấu, đôi khi chất chứa nỗi niềm của những phận người lam lũ.

Thế nhưng, cùng với những biến đổi của đời sống xã hội, không gian diễn xướng truyền thống dần thu hẹp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc gìn giữ và trao truyền vốn cổ.

NSND Thanh Ngoan hiểu rằng muốn bảo tồn Xẩm, điều quan trọng là phải tìm về những người còn nắm giữ các làn điệu cổ, học lấy tinh thần và kỹ thuật diễn xướng, từ đó truyền lại cho những thế hệ tiếp nối.

Trong hành trình ấy, bà dành sự trân trọng đặc biệt cho cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Xẩm Việt Nam thế kỷ XX.

Nhắc đến vùng đất Ninh Bình và di sản của nghệ nhân Hà Thị Cầu, Thanh Ngoan bày tỏ niềm vui khi chứng kiến những thế hệ tiếp nối vẫn đang nỗ lực gìn giữ tiếng hát của cha ông. Đặc biệt, việc các em nhỏ từ khoảng 6 tuổi đã bắt đầu tiếp cận, học hát Xẩm mang đến cho bà niềm tin vào tương lai của loại hình nghệ thuật này.

Điều khiến bà xúc động không chỉ là sự tồn tại của những câu lạc bộ hay những lớp truyền dạy, mà còn là tình yêu tự nguyện của những người đang gắn bó với Xẩm. Đó là sự tiếp nối giữa các thế hệ, là trách nhiệm chung của cộng đồng, của những người làm văn hóa và cả công chúng.

Và với bà, sự tiếp nối ấy luôn bắt đầu từ tình yêu dành cho những câu hát của cha ông.

Một tiếng Xẩm, một Hà thành trong ký ức

Trong những câu chuyện về hát Xẩm, NSND Thanh Ngoan dành nhiều tình cảm cho Hà Nội, mảnh đất mà bà đã gắn bó trong phần lớn cuộc đời hoạt động nghệ thuật.

Với bà, Hà Nội không chỉ là nơi hội tụ những giá trị văn hóa lâu đời mà còn là một miền ký ức được lưu giữ trong những câu hát dân gian, trong tên những con phố, những làng nghề và những cửa ô của đất kinh kỳ.

Bởi vậy, khi lựa chọn một tác phẩm để giới thiệu trong Chương trình nghệ thuật "Tinh hoa văn hoá Việt Nam - Hội tụ ba miền" (do báo Thể thao & Văn hoá, TTXVN tổ chức) bà nghĩ đến Xẩm Hà thành, gắn với hình ảnh 36 phố phường và những dấu tích của Thăng Long xưa. Đằng sau sự lựa chọn ấy là mong muốn kể lại câu chuyện về một Hà Nội đã đi qua nhiều biến đổi nhưng vẫn giữ những lớp trầm tích văn hóa riêng biệt.

Theo NSND Thanh Ngoan, trong nhịp sống hôm nay, không ít người trẻ đã dần xa lạ với những tên phố cổ, những nghề truyền thống từng làm nên diện mạo kinh kỳ. Một bài Xẩm có thể trở thành cách gợi nhắc ký ức ấy bằng ngôn ngữ gần gũi, giàu cảm xúc.

Ở đó, tiếng hát không chỉ kể chuyện phố phường mà còn đánh thức những hình dung về đời sống người Hà Nội xưa, về sự nhộn nhịp của các khu chợ, những nghề thủ công và nếp sinh hoạt đã bồi đắp nên bản sắc Thăng Long.

Bảo tồn đôi khi bắt đầu từ những điều rất giản dị. Chỉ cần một câu hát khiến người nghe tò mò về tên một con phố, muốn tìm hiểu một nghề cổ hay thêm yêu một góc Hà Nội, di sản đã có cơ hội tiếp tục sống trong ký ức cộng đồng.

Trong mong muốn của NSND Thanh Ngoan, những câu hát về Hà thành không chỉ dành cho những người từng sống trong ký ức ấy, mà còn dành cho lớp trẻ hôm nay và cả những du khách quốc tế muốn tìm hiểu về văn hóa Việt Nam.

Người nghệ sĩ gần nửa thế kỷ vẫn đau đáu chuyện truyền lửa

Sau nhiều thập kỷ hoạt động nghệ thuật, NSND Thanh Ngoan đã đi qua không ít vị trí và dấu mốc nghề nghiệp. Từng giữ cương vị Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam, bà tiếp tục gắn bó với công tác truyền dạy, quảng bá nghệ thuật dân tộc sau khi nghỉ hưu.

Tháng 3/2025 cho tới nay, bà đảm nhận vai trò Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Biểu diễn Truyền thống Việt Nam, đơn vị được thành lập với mục tiêu nghiên cứu, bảo tồn, phát huy và lan tỏa những giá trị nghệ thuật truyền thống trong đời sống hiện đại.

Nhưng có lẽ, điều khiến người ta nhớ đến NSND Thanh Ngoan không chỉ nằm ở những chức danh hay thành tựu trong sự nghiệp. Đó còn là sự nhiệt thành của một người nghệ sĩ luôn sẵn lòng chia sẻ những gì mình đã học được.

Trong cuộc trò chuyện, bà nhiều lần nhắc đến những học trò, những nghệ sĩ trẻ tìm đến mình để học cách hát, cách giữ âm sắc và hồn cốt của nghệ thuật truyền thống.

Bà không giấu được niềm vui khi chứng kiến ngày càng có nhiều bạn trẻ chủ động tìm hiểu chèo, tuồng, cải lương, hát Xẩm và các loại hình nghệ thuật dân tộc.

Tại concert "Dân chơi dân ca", NSND Thanh Ngoan cùng Phương Mỹ Chi thể hiện ca khúc “Xây xẩm“, mang đến màn kết hợp độc đáo giữa rock sôi động và nghệ thuật hát Xẩm truyền thống.

Điều khiến bà xúc động là sự thay đổi trong cách nhìn nhận của thế hệ trẻ. Nghệ thuật truyền thống không còn chỉ được xem như một thứ gì đó cũ kỹ, thuộc về quá khứ, mà đang trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo mới.

Bà chia sẻ rằng, sau 47 năm hoạt động nghệ thuật, mỗi khi nhắc đến văn hóa Việt Nam, bản thân vẫn không khỏi xúc động. Và khi chứng kiến sự quan tâm của lớp trẻ đối với những giá trị truyền thống, cảm xúc ấy càng trở nên mạnh mẽ.

Đó là cảm xúc của một người đã dành gần trọn cuộc đời cho nghệ thuật, từng chứng kiến những giai đoạn khó khăn của sân khấu truyền thống và giờ đây tìm thấy niềm hy vọng trong những gương mặt trẻ.

Giữ hồn cốt Việt trong mỗi bước đi của di sản

Nhìn lại hành trình của NSND Thanh Ngoan, có thể thấy một sự nhất quán trong quan niệm nghệ thuật: bảo tồn không có nghĩa là giữ di sản đứng yên, nhưng đổi mới cũng không thể đánh đổi những giá trị làm nên bản sắc.

Khi Xẩm xuất hiện trên sân khấu đại nhạc hội, trong những sản phẩm âm nhạc kết hợp rock, EDM hay các chương trình văn hóa dành cho công chúng trẻ, cơ hội lan tỏa được mở rộng. Nhưng cùng với đó là yêu cầu phải bảo đảm chiều sâu văn hóa và sự tôn trọng đối với di sản.

Bà vui khi những nghệ sĩ trẻ chủ động tìm đến âm nhạc dân tộc, nhưng cũng luôn nhắc nhở họ phải có nền tảng vững vàng, phải hiểu đúng trước khi làm mới. Từ góc nhìn ấy, hành trình của NSND Thanh Ngoan không chỉ là câu chuyện về một nghệ sĩ yêu hát Xẩm, mà còn gợi mở cách dung hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Với bà, mỗi lần được biểu diễn là một niềm hạnh phúc. Mỗi lần đứng chung sân khấu với người trẻ là thêm một cơ hội truyền lửa. Và mỗi lần nghe thấy tiếng Xẩm vang lên trong một không gian mới, bà lại có thêm niềm tin vào sức sống của nghệ thuật dân tộc.

Gần nửa thế kỷ gắn bó với nghệ thuật, NSND Thanh Ngoan vẫn giữ sự biết ơn đối với những người đã truyền nghề, đối với cha mẹ, khán giả và mảnh đất đã nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật trong bà.

Từ một cô bé bước vào con đường nghệ thuật năm 1979 đến người nghệ sĩ hôm nay vẫn miệt mài truyền dạy, biểu diễn và đồng hành cùng lớp trẻ, hành trình ấy được nối dài bằng một tình yêu chưa bao giờ vơi cạn.