Sau Hiệp định Geneva năm 1954, miền Tây Nam Bộ bước vào giai đoạn thử thách vô cùng khi gần như "trắng" về mạng lưới y tế. Đội ngũ nhân lực vô cùng mỏng manh, mỗi tỉnh rơi rớt lại vỏn vẹn vài y tá, nhân viên cứu thương và cô đỡ. Hệ thống kênh rạch chằng chịt, giao thông đi lại muôn vàn trắc trở, lại phải đối mặt với chiến thuật lùng sục, kìm kẹp gắt gao của kẻ thù.

Muốn thấu cảm hết chiều sâu ý chí của đội ngũ dân y năm ấy, phải nhìn lại những thước phim lịch sử đầy khốc liệt, nơi kẻ thù đã dùng sự bạo tàn nhất để hòng khuất phục "chất thép" trong tâm hồn người chiến sĩ áo trắng.

Tại miền Tây ngày ấy, những thanh thiếu niên mười sáu, mười bảy tuổi đã mang trong mình bầu máu nóng cách mạng, làm nhiệm vụ giao liên bí mật. Trong số đó, cậu thiếu niên Lê Thành Lập (sinh năm 1942) là một minh chứng sống động. Tháng 10 năm 1958, trong một chiến dịch bủa vây ác liệt của trung đội Bảo an, cậu giao liên trẻ bị bắt. Bị tống vào căn phòng nền đất sơ sài, cậu hứng chịu đủ những kỹ thuật tra tấn dã man của địch: đạp giày đinh lên bụng rồi ấn mạnh xuống khiến phân và máu tuôn trào, đánh đập đến ngất lịm... Dù bị gán mác là "thư ký Tỉnh ủy" và bị tra khảo gắt gao, người thanh niên kiên trung vẫn cắn răng chịu đựng, tuyệt đối bảo vệ cơ sở cách mạng

TTƯT. BSCKII Lê Thành Lập (Nguyên Giám đốc Sở Y tế Cần Thơ) chia sẻ những tư liệu và hình ảnh lịch sử quý giá về ngành y tế Tây Nam Bộ với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN).

Sự tàn bạo của kẻ thù lên đến đỉnh điểm vào 7 giờ sáng ngày 26 tháng 10 năm 1958, đúng ngày chúng tổ chức bầu cử Quốc hội bù nhìn. Để trả thù cho một tên chủ ấp vừa bị tiêu diệt, viên cảnh sát trưởng ra lệnh đem người thanh niên Cộng sản Lê Thành Lập ra bắn tế sống cho tên chủ ấp và chào mừng khai mạc bầu cử. Chàng trai trẻ bị xích bằng nhiều vòng dây to bằng cổ tay vào cột cờ giữa chợ Huyện Sử, hai tay bị trói thúc sau lưng, mắt bịt kín bằng mảnh vải đen. Cách đó chừng năm thước, tiếng đạn lên nòng rốp rốp của họng súng trung liên vang lên lạnh lẽo. Cậu nhắm chặt hai tay, nín thở, chờ đợi đạn bay vào ngực với niềm tin sắt đá và tinh thần sẵn sàng hy sinh cho con đường mình đã chọn.

Giữa thời khắc sinh tử chớp nhoáng, một cơn mưa rừng to như trút nước bất ngờ ập xuống. Tên lính hành quyết phải lấy áo che súng lại. Hàng trăm người dân bị ép đi bầu cử chạy ùa vào trú mưa tại nhà lồng chợ đã chứng kiến cảnh tượng dã man ấy. Lòng căm phẫn bùng lên, những tiếng la ó vang dội cả một khúc sông: "Người ta con nít, sao các ông bắn, ác quá vậy? Không được bắn. Hãy mở trói". Làn sóng đấu tranh mạnh mẽ đến mức quần chúng đồng thanh đe dọa: "Các ông bắn thì tụi tôi về. Không bầu bán gì hết". Sự phẫn nộ của nhân dân cộng với cơn mưa tầm tã đã bẻ gãy ý chí của kẻ thù, buộc chúng phải hoãn thi hành án và tống cậu trở lại nhà giam.

Tại phòng giam tăm tối, tình đồng bào, đồng chí lại bừng sáng. Một người bạn tù đã móc từ dưới lớp đất nền nhà lên một viên thuốc "Trát đá hoàn", loại thuốc Tàu, bên ngoài sáp bọc, bên trong đen như keo mạch nha, lén bẻ ra cho cậu nuốt để tan máu bầm, đồng thời truyền đạt bài học sinh tồn chốn lao tù. Đầu năm 1959, trước sức ép đấu tranh bền bỉ của gia đình và nhân dân, kẻ thù đành phải trả tự do cho cậu. Ngã rẽ cuộc đời bắt đầu từ đây. Trong thời gian điều trị đòn thù, Lê Thành Lập được một y tá kháng chiến tận tình truyền nghề. Mang theo ngọn lửa thù nhà nợ nước, chàng trai trẻ gia nhập kháng chiến, chính thức bước vào con đường trở thành một chiến sĩ áo trắng bưng biền huyền thoại.

Từ mảnh đất khô cằn về y tế, Đảng ta đã thể hiện tầm nhìn vĩ mô khi sớm xác định công tác chăm sóc sức khỏe chính là một trong các mũi nhọn chính trị mang tính sống còn. Đó là phương tiện hữu hiệu nhất để thu phục nhân tâm, thắt chặt tình đoàn kết quân dân. Bác sĩ Võ Cương, một phẫu thuật viên dạn dày kinh nghiệm từ Điện Biên Phủ, được giao sứ mệnh lịch sử tiến sâu vào bưng biền. Ông lặng lẽ gieo những hạt giống đỏ đầu tiên bằng việc mở các lớp đào tạo ngoại khoa, dìu dắt y tế Tây Nam Bộ tự lực xử lý thành công nhiều vết thương phức tạp từ chỗ không ai biết phẫu thuật ổ bụng hay sọ não.

Những dụng cụ y tế của lực lượng Dân y khu Tây Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Bước sang thập niên 60, phong trào Đồng Khởi bùng lên mạnh mẽ kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho lực lượng vũ trang và nhân dân vùng giải phóng tăng vọt. Nhu cầu thuốc tiêm, thuốc nước khổng lồ đòi hỏi hàng chục vạn vỏ chai, ống thủy tinh để bảo quản. Giữa nghịch cảnh bủa vây, khu ủy quyết định tự xây dựng xưởng thủy tinh ngay giữa rừng đước âm u.

TTƯT. DSCKII Nguyễn Khắc Vinh (Nguyên Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Cần Thơ; Nguyên Phó Giám đốc Xí nghiệp Dược phẩm Dân y Tây Nam Bộ; Nguyên Giám đốc Xí nghiệp 02/9 - Sở Y tế tỉnh Hậu Giang) bồi hồi nhớ lại: "Khó khăn lớn nhất để dựng xưởng là phải có hệ thống lò nấu bằng gạch chịu lửa, mà nguồn gạch này phải tìm mua tận Campuchia. Do nhiệt độ lò hạn chế, thủy tinh không thể nấu từ cát. Anh em thường phải đi gom nhặt từng mảnh thủy tinh vỡ, đem về nấu chảy rồi thổi thủ công thành lọ". Tuy nhiên, bất chấp khó khăn, xưởng dã chiến ấy đã âm thầm cho ra đời hàng trăm ngàn ký chai lọ, đều đặn tiếp sức cho toàn bộ hệ thống y tế từ cấp khu xuống tận xóm ấp. 

Kỳ tích của ngành y tế bưng biền tiếp tục được ghi dấu bằng việc tự chủ vaccine. Giữa môi trường vô khuẩn gần như bằng không, đội ngũ do bác sĩ Đặng Tấn Sĩ dẫn dắt tại Phòng Sinh hóa đã tạo nên một giai thoại khoa học. Bác sĩ Lê Thành Lập kể lại với sự thán phục: Riêng về dự phòng, chúng ta đã tự làm được vaccine đậu mùa. Để thành công, anh em phải lặn lội tìm mua trâu, bí mật chở ghe sâu vào trong rừng để nuôi giấu. Bằng cách cấy thuốc vào cho trâu nổi trái lên, mình tiến hành cạo lấy sác mục trâu để chiết xuất thành vaccine. ". Chính quyết sách dự phòng táo bạo này đã bảo vệ toàn chiến trường miền Tây bước qua suốt chiều dài cuộc chiến mà không hề bùng phát dịch lớn.

Bầu trời chiến trường miền Tây Nam Bộ luôn gầm rít tiếng máy bay, mặt đất hứng chịu những đợt càn quét. Đã có những thời khắc ngặt nghèo, bông băng, thuốc men cạn kiệt, bộ đội, người dân kiệt quệ. Giữa lằn ranh sinh tử chớp nhoáng, nước dừa tươi, thứ quà tặng dịu ngọt của thiên nhiên Nam Bộ đã được sử dụng trực tiếp vào tĩnh mạch để thay thế dịch truyền.

Ông Lư Văn Điền, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Cần Thơ, người mang trong mình dòng máu hòa quyện với nước dừa năm xưa, xúc động thốt lên: "Lúc đó thuốc men đâu có nhiều. Chính tôi khi bị thương chỉ truyền toàn nước dừa thay cho nước biển. Đó thực sự là một sáng tạo khoa học vĩ đại. Tôi đã qua khỏi nhờ được truyền gần hai chục trái dừa". Cùng với nước dừa dùng làm dịch truyền và thuốc gây tê, sự sống của những người lính đã được níu giữ bằng phương tiện thô sơ nhất.

Những hình ảnh tư liệu vô giá về tinh thần quả cảm và sự sáng tạo phi thường của lực lượng quân dân y miền Nam trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Khung cảnh mỗi ca mổ dưới tán rừng rậm là một cuộc đánh cược mạng sống của cả thầy thuốc lẫn bệnh nhân. Nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết khắc ghi mãi hình ảnh bức tượng đài y đức bất diệt: "Ngay cả khi bom đạn dội xuống khốc liệt, người thường ai cũng tìm chỗ tránh, nhưng những y bác sĩ thì kiên quyết bám trụ để cứu chữa cho bệnh nhân." 

Mạng lưới y tế kiên cường bám trụ và lập nên những kỳ tích ấy có được là nhờ tầm nhìn chiến lược của Đảng và cái nôi che chở của quần chúng. Dựa vào dân, học tập ở dân, được nhân dân chở che, những chiến sĩ áo trắng đã vượt lên mọi giới hạn chịu đựng. Đại tướng Phạm Văn Trà đúc kết lại tình quân dân máu thịt ấy bằng một sự khẳng định đanh thép: "Sự ác liệt lúc bấy giờ thật khó có thể hình dung nổi. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, sự gắn bó, đùm bọc của người dân miền Tây mới càng hiện lên rõ nét. Khi mổ xẻ thiếu thốn đủ bề, dịch truyền chủ yếu là nước dừa tươi. Chúng tôi vượt qua được thời kỳ đó, sống được đến ngày hôm nay là nhờ những điều như thế" . Sức mạnh vô giá từ sự chở che của nhân dân đã giúp các bệnh viện dã chiến tạo ra một mạng lưới y tế hiệu quả đến mức kẻ thù cũng phải bất ngờ.

Mậu Thân 1968 kéo theo những chiến dịch bình định điên cuồng của đế quốc Mỹ. Ngành dân y chủ động thích nghi, mở rộng mạng lưới đào tạo ngay trên tọa độ lửa. Năm 1970, Khu ủy Tây Nam Bộ quyết định thành lập phân hiệu trường y. Bác sĩ Lê Thành Lập dẫu thuộc nhóm nhỏ tuổi nhất  đã được Khu ủy tin tưởng chỉ định làm lớp trưởng kiêm Bí thư Chi bộ.

Khởi đầu với cơ sở vật chất bằng không, Bí thư Chi bộ trẻ tuổi đã chỉ huy học viên tự tay đốt cây rừng, xẻ ván làm bàn, dùng cây lợp lá dựng lớp từ nhà ăn đến hội trường. Lớp học khi ấy gồm 22 học viên y và 19 học viên dân y. Có những học viên đã 55, 56 tuổi, đêm đêm phải thức trắng bên ngọn đèn dầu để ôn bài vì trí nhớ giảm sút do tuổi tác. Bằng phương pháp kèm cặp người khá giúp đỡ người yếu, phong trào hiếu học lan tỏa khắp bưng biền. Hình ảnh học viên mang tài liệu xuống xuồng đi chài cá, bơi xuồng ôm sách dò bài, quăng chài tranh luận kiến thức giữa sông nước mênh mông đã trở thành biểu tượng kiêu hãnh của Dân y Tây Nam Bộ.

Công tác đào tạo và bảo vệ sức khỏe nhân dân vùng Tây Nam Bộ trong những năm tháng chiến tranh.

Bản lĩnh người Đảng viên áo trắng ngời sáng ở lòng cầu thị và tinh thần trách nhiệm, đặt sinh mệnh con người lên trên hết.

Bác sĩ Lê Thành Lập nhớ lại kỷ niệm trong một chiến dịch tấn công nhiều mũi, trường phân nhiều tốp đi phục vụ chiến trường. Một ca phẫu thuật vết thương bụng cho một chiến sĩ bộ đội do vị thầy giáo từ miền Bắc vào phụ trách đã gặp trục trặc. Dù thầy rất giỏi nhưng lại thiếu kinh nghiệm thực tiễn với thương tích chiến tranh.

Trước tình huống y khoa đầy thử thách của đồng đội, những học viên vốn là những y sĩ dạn dày kinh nghiệm thực tế đã chủ động sát cánh cùng người thầy của mình. Với tinh thần cầu thị và sự kính trọng mực thước, tập thể học viên đã đề xuất hội chẩn, cùng thầy nghiên cứu sâu sát để tìm ra phương án tối ưu nhất.

Bác sĩ Lê Thành Lập nhớ lại: "Anh em đã cùng thầy thảo luận kỹ lưỡng, chia sẻ những quan sát từ thực tế chiến trường để thầy có thêm cơ sở quyết định xử lý lại ca mổ. Sự phối hợp nhịp nhàng và tinh tế ấy đã giúp nhận diện đúng vấn đề, cứu sống bệnh nhân trong sự đồng thuận cao nhất của cả thầy và trò". Ca phẫu thuật thành công đã giúp hồi sinh một mạng sống mà còn làm rạng rỡ thêm tình nghĩa thầy trò một minh chứng cho tinh thần đoàn kết và bản lĩnh của y tế bưng biền dưới sự dẫn dắt của Đảng bộ nhà trường.

Trải qua muôn ngàn gian khó, sự trưởng thành ấy được đánh đổi bằng máu xương. Suốt thời kỳ chống Mỹ, 863 cán bộ nhân viên y tế vĩnh viễn nằm lại bưng biền; hơn 1000 người khác gửi lại một phần cơ thể, gánh chịu tù đày hoặc di chứng chất độc da cam dai dẳng. Sự hy sinh thầm lặng của họ đã tạc vào lịch sử bức tượng đài y đức bất tử.

Khi non sông thu về một mối, di sản vô giá của hệ thống y tế bưng biền trở thành nền tảng cho ngành y tế đồng bằng Sông Cửu Long. Xí nghiệp sản xuất thuốc dã chiến chuyển mình thành Công ty Cổ phần Dược Hậu Giang là ngọn cờ đầu trong ngành công nghiệp dược ; trường Trung học Y dược Tây Nam Bộ vươn lên thành Trường Cao đẳng Y tế Cần Thơ và Đại học Y Dược Cần Thơ.

Phòng truyền thống Dân y Tây Nam Bộ không chỉ là nơi lưu giữ mà còn trở thành địa điểm tham quan, học tập và tìm hiểu lịch sử, truyền thống của các thế hệ sinh viên ngành y hiện nay.

Khí chất của người thầy thuốc bưng biền tiếp tục đóng góp mãnh liệt cho công cuộc đổi mới. Trên cương vị Đại biểu Quốc hội khóa VIII, bác sĩ Lê Thành Lập mang kinh nghiệm thực tiễn từ chiến trường đến nghị trường, phát biểu chủ công lưu loát tháo gỡ vướng mắc cho y tế tuyến dưới. Ông kiên trì chiến lược đào tạo cuốn chiếu, đưa Cần Thơ trở thành mô hình điểm đi đầu cả nước vào năm 1998 với "3 chỉ tiêu vàng": 100% xã có bác sĩ, 100% xã có nữ hộ sinh và 100% ấp có cán bộ y tế.

Các hoạt động giám sát, kiểm tra và tuyên truyền cho người dân trong công tác phòng chống dịch bệnh tại các tỉnh thành.

Tư duy dự phòng đi trước thời đại của Dân y Tây Nam Bộ hôm nay lại rực sáng, trở thành kim chỉ nam hòa nhịp cùng dòng chảy của Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân. Bác sĩ Lê Thành Lập tâm đắc với quan điểm cốt lõi của Nghị quyết chính là chuyển hướng trọng tâm sang "phòng bệnh từ sớm, từ xa, từ cơ sở" và "quản lý sức khỏe suốt vòng đời". Bài học từ bưng biền cũng chứng minh rõ: việc để người dân "bệnh rồi mới chữa" là sự bị động và tạo gánh nặng lớn. Đội ngũ y tế cơ sở phải đổi mới bản lĩnh, không thể chỉ trông chờ vào máy móc khám chữa bệnh thuần túy, mà phải dùng kỹ năng truyền thông bám rễ vào cộng đồng để nhân dân chủ động làm chủ sức khỏe của chính mình.

Hoạt động thăm khám, chẩn đoán và tư vấn chăm sóc sức khỏe tận tình cho người dân hiện nay tại Phòng khám Bác sĩ gia đình.

Di sản của Dân y Tây Nam Bộ là minh chứng sống động nhất cho chân lý: Khi những quyết sách của Đảng hòa quyện cùng bản lĩnh của người thầy thuốc và sự đùm bọc của nhân dân, mọi giới hạn đều bị phá vỡ. Hướng tới kỷ niệm 51 năm ngày Giải phóng miền Nam (30/4/1975 - 30/4/2026), thống nhất đất nước, trang sử hào hùng ấy tiếp tục là điểm tựa tinh thần vững chắc để ngành y tế hiện thực hóa khát vọng bảo vệ sinh mệnh đồng bào, đưa đất nước vững bước vươn lên trong kỷ nguyên phát triển mới.