LONGFORM - THÁNG 10.2026 Điều khiến câu chuyện Lô Lô Chải đáng chú ý là chuyển đổi số diễn ra trong một không gian mà giá trị cạnh tranh lớn nhất lại nằm ở những điều rất truyền thống. Nhà trình tường, mái ngói âm dương, hàng rào đá, tiếng nói, trang phục và những nghi lễ của người Lô Lô chính là những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của bản.
Năm 2025, Lô Lô Chải được UN Tourism (Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc) công nhận là "Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025". Sự ghi nhận này đặt trọng tâm vào nhiều yếu tố, trong đó có bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch dựa vào cộng đồng và năng lực quản lý điểm đến.
Dấu mốc ấy cũng làm rõ một câu hỏi mà Lô Lô Chải sẽ phải đối diện ngày càng thường xuyên hơn: khi công nghệ giúp một điểm đến được biết tới nhanh hơn, khách tìm tới đông hơn và các hoạt động kinh doanh trở nên thuận tiện hơn, làm thế nào để bản làng hiện đại về cách quản lý nhưng không trở nên giống mọi điểm du lịch khác?
Cái gì cần thay đổi và cái gì phải giữ?
Trưởng thôn Sình Dỉ Gai cho rằng trước hết phải phân biệt rõ giữa điều kiện sống cần được cải thiện với những thành tố văn hóa tạo nên bản sắc của cộng đồng.
Chuồng trại gia súc có thể bố trí lại để bảo đảm vệ sinh. Phòng nghỉ có thể được cải thiện về chăn, đệm, nhà tắm, nước nóng và điều kiện sinh hoạt. Chủ hộ có thể sử dụng điện thoại để quản lý khách, trao đổi thông tin, quảng bá và từng bước tiếp cận các phương thức thanh toán mới.
Nhưng kiến trúc bên ngoài, không gian làng, tiếng nói, trang phục và những nghi lễ cốt lõi không thể bị coi như phần “cũ” cần thay đi để theo kịp một mô hình du lịch hiện đại.
Câu hỏi ấy cho thấy giới hạn của cách hiểu chuyển đổi số theo nghĩa thuần kỹ thuật. Công nghệ có thể giúp thay đổi cách quản lý, truyền thông và kinh doanh, nhưng nó không thể quyết định thay cộng đồng đâu là những giá trị phải gìn giữ. Quyền lựa chọn ấy vẫn thuộc về con người đang sống trong không gian văn hóa.
Khi không gian số có thể làm các điểm đến giống nhau
Mạng xã hội có một sức mạnh rõ rệt: truyền xu hướng với tốc độ rất nhanh. Một góc chụp được yêu thích có thể khiến nhiều điểm đến tạo ra những góc tương tự. Một cách trang trí được chia sẻ nhiều có thể nhanh chóng xuất hiện tại hàng loạt homestay. Những hình ảnh “hợp thị hiếu” dễ trở thành mẫu chung.
Trong quá trình ấy, sự khác biệt văn hóa có nguy cơ bị thu hẹp.
Nếu nhiều bản làng đều xuất hiện cùng một kiểu quán cà phê, cùng hệ thống biển hiệu, cùng những góc chụp ảnh và cùng cách trang trí, công nghệ dù giúp quảng bá mạnh hơn lại có thể vô tình làm các điểm đến giống nhau hơn.
Lô Lô Chải đứng trước áp lực đó khi du lịch phát triển nhanh. Nhu cầu mở rộng phòng nghỉ, cải tạo nhà cửa và tăng dịch vụ là có thật. Một gia đình khi có điều kiện kinh tế tốt hơn đương nhiên mong muốn cuộc sống thuận tiện hơn. Vấn đề nằm ở tổng thể: mỗi thay đổi riêng lẻ có thể hợp lý, nhưng khi cộng lại qua nhiều năm, hình hài của một ngôi làng truyền thống có thể biến đổi rất nhanh.
Bởi vậy, bảo tồn trong thời đại số không thể chỉ là chụp ảnh, ghi hình những gì đang mất rồi lưu lại như tư liệu. Điều quan trọng hơn là duy trì môi trường để những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống hiện tại.
Một ngôi làng không phải phông nền du lịch
Du khách thường tới Lô Lô Chải bởi muốn nhìn thấy một không gian khác với đô thị. Nhưng bản làng trước hết vẫn là nơi cư trú của người dân, chứ không phải một khu trưng bày được thiết kế hoàn toàn cho khách.
Theo trưởng thôn Sình Dỉ Gai, đây là ranh giới rất quan trọng. “Nếu mọi sinh hoạt đều được điều chỉnh để thuận tiện cho du khách, cộng đồng có nguy cơ trở thành người biểu diễn trong chính nơi mình sống. Nếu nghi lễ được tổ chức thường xuyên chỉ vì lịch của các đoàn khách, ý nghĩa của nghi lễ trong đời sống cộng đồng có thể dần thay đổi, ông nói.
“Ngược lại, nếu cộng đồng khép kín hoàn toàn, du lịch khó tạo thêm sinh kế. Bài toán vì thế không nằm ở lựa chọn “bảo tồn hay phát triển”, mà ở việc xác lập những giới hạn phù hợp giữa hai yêu cầu”.
Theo Sình Dỉ Gai, thôn và chính quyền địa phương đã phải dành nhiều thời gian trao đổi với người dân về nguyên tắc xây dựng và gìn giữ kiến trúc. Nhà trình tường, mái ngói âm dương, hàng rào đá và tổng thể cảnh quan được xem là những thành tố cần bảo vệ; phần tiện nghi phục vụ đời sống, vệ sinh hay lưu trú có thể cải thiện ở bên trong.
Cách làm này tìm kiếm một điểm cân bằng: người dân không bị yêu cầu sống bất tiện chỉ để giữ “cảnh” cho khách, nhưng sự tiện nghi cũng không nên phải trả giá bằng việc làm biến mất lý do khiến khách tìm tới.
Số hóa không đồng nghĩa với thay thế
Nghị quyết 57 đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí một động lực phát triển mới. Nhưng trong lĩnh vực văn hóa, “mới” không đồng nghĩa với việc những gì thuộc về truyền thống phải bị thay thế.
Ngược lại, số hóa có thể thực hiện một vai trò quan trọng trong việc ghi nhận, lưu trữ, giải thích và mở rộng khả năng tiếp cận đối với di sản.
Một người cao tuổi biết một nghi lễ có thể được ghi hình. Một kỹ thuật làm nghề có thể được lưu thành tư liệu. Câu chuyện về kiến trúc, trang phục, món ăn hay tập quán có thể được thể hiện bằng hình ảnh, âm thanh, video và nhiều ngôn ngữ.
Vì thế, theo trưởng thôn Sình Dỉ Gai, điều quan trọng nằm ở cách thực hiện và chủ thể tham gia. Nếu toàn bộ câu chuyện về một cộng đồng chỉ do người bên ngoài xây dựng, cư dân địa phương rất dễ trở thành đối tượng được nhìn ngắm thay vì là người có tiếng nói. Những chi tiết phức tạp của văn hóa có thể bị rút gọn thành một vài hình ảnh dễ nhớ, dễ quảng bá nhưng thiếu chiều sâu.
Vậy nên, cùng với số hóa di sản phải là quá trình nâng năng lực cho người trong cộng đồng, đặc biệt là người trẻ: biết ghi lại câu chuyện của người cao tuổi, biết giới thiệu văn hóa bằng cách phù hợp, phân biệt giữa quảng bá với làm sai lệch và hiểu rằng không phải mọi yếu tố văn hóa đều cần đưa lên mạng.
“Khi chủ thể văn hóa có khả năng tham gia vào cách câu chuyện của mình được ghi lại và lan tỏa, công nghệ trở thành một phương tiện hỗ trợ bảo tồn thay vì thay thế tiếng nói của cộng đồng”, trưởng thôn Sình Dỉ Gai nói.
Bảo tồn phải tạo được giá trị
Ở một góc khác, bảo tồn cũng không thể chỉ dựa vào trách nhiệm tinh thần. Một ngôi nhà trình tường có thể rất đẹp trong mắt du khách, nhưng người dân phải sống trong căn nhà ấy hằng ngày. Nếu giữ nhà đồng nghĩa với chi phí cao hơn, điều kiện sống bất tiện hơn và không mang lại lợi ích kinh tế, việc yêu cầu một gia đình tiếp tục bảo tồn trong nhiều năm là điều không dễ.
Đây là nơi câu chuyện văn hóa gặp bài toán kinh tế.
Lợi thế lớn nhất của Lô Lô Chải không nằm ở việc có thêm bao nhiêu phòng nghỉ, mà ở việc du khách khi bước vào vẫn nhận ra đây là một ngôi làng của người Lô Lô. Nếu công nghệ giúp khách đặt phòng thuận tiện hơn nhưng bên ngoài các ngôi nhà dần trở thành những công trình giống ở đô thị, lợi thế cạnh tranh sẽ suy giảm. Nếu quảng bá số kéo lượng khách tăng nhanh nhưng tiếng nói, nghi lễ và không gian sống dần bị thương mại hóa, kết quả về thị trường có thể phải đánh đổi bằng những tổn thất lâu dài.
Sình Dỉ Gai hiểu khá rõ điều ấy. Ông nói: “Du lịch giúp bà con có thu nhập thì rất tốt. Nhưng nếu sau này khách tới mà không còn thấy bản sắc người Lô Lô nữa thì mình đã đi sai”.
Bởi vậy, giải pháp không phải “đóng băng bản làng” trong quá khứ mà phải làm sao để giá trị kinh tế của du lịch quay trở lại hỗ trợ những người đang giữ nhà, giữ nghề, giữ tiếng nói, trang phục và những thực hành văn hóa.
Người dân phải làm chủ cả câu chuyện số
Trong câu chuyện về chuyển đổi số, cụm từ “người dân là chủ thể” dễ trở thành một khái niệm chung chung nếu không được đặt vào những công việc cụ thể.
Với một điểm đến như Lô Lô Chải, điều đó không chỉ có nghĩa người dân biết dùng điện thoại hay một ứng dụng. Một hộ làm du lịch về lâu dài cần tự quản lý thông tin khách, tiếp nhận phản hồi, giới thiệu dịch vụ và nắm những nguyên tắc cơ bản về an toàn trên môi trường số.
Ở chiều văn hóa, người dân còn cần có khả năng tham gia vào cách hình ảnh của chính cộng đồng được đưa ra bên ngoài.
Trường thôn Sình Dỉ Gai cho rằng: “Khi người trẻ trong bản có thể ghi lại câu chuyện của người cao tuổi, giới thiệu một nghề thủ công hay giải thích ý nghĩa của trang phục bằng tiếng Việt hoặc ngoại ngữ, số hóa có thể trở thành cầu nối giữa các thế hệ. Đồng thời, nguy cơ văn hóa bị kể sai, bị giản lược thành những biểu tượng phục vụ thị hiếu cũng giảm đi”.
Hiện đại về phương thức, nhưng không làm mất gốc
Nhìn từ Lô Lô Chải, câu hỏi quan trọng của chuyển đổi số không phải bản làng đã sử dụng được bao nhiêu ứng dụng. Câu hỏi khó hơn là công nghệ đang làm tăng hay làm giảm năng lực tự chủ của cộng đồng.
Nếu công nghệ giúp quản lý thuận tiện hơn, người dân tiếp cận khách hàng tốt hơn, tri thức được lưu giữ và du khách hiểu đúng hơn về cộng đồng, nó có thể trở thành lực hỗ trợ đáng kể cho bảo tồn.
Nhưng nếu công nghệ chỉ kéo theo tốc độ thương mại hóa nhanh hơn, nhân bản những mô hình giống nhau và biến văn hóa thành phông nền, sự khác biệt của điểm đến sẽ bị bào mòn.
Lô Lô Chải đã đi một chặng dài từ bản làng ít người biết tới một điểm đến được quốc tế ghi nhận. Chặng tiếp theo có thể khó hơn: bước sâu hơn vào thị trường và môi trường số mà vẫn giữ được lý do khiến người ta muốn rời màn hình để tìm tới một ngôi làng có đời sống thật.
“Công nghệ có thể thay đổi phương thức quản lý, quảng bá và kinh doanh. Nhưng cái gốc vẫn nằm ở việc cộng đồng hiểu mình đang sở hữu giá trị gì, đồng thuận với hướng phát triển nào và trực tiếp hưởng lợi ra sao. Khi những điều đó được bảo đảm, số hóa mới giúp văn hóa đi xa hơn mà không làm văn hóa trở nên “phai” đi”, trưởng thôn Sình Dỉ Gai nhấn mạnh.
- CÒN NỮA –
