Trong thể thao đỉnh cao, thành tích không chỉ được quyết định bởi khối lượng tập luyện hay tài năng của vận động viên (VĐV), mà còn phụ thuộc vào khả năng cơ thể hấp thụ, thích nghi và phục hồi sau mỗi buổi tập. Khi dữ liệu vận động, dinh dưỡng, giấc ngủ và sức khỏe ngày càng có thể được số hóa, câu hỏi đặt ra với thể thao Việt Nam không đơn thuần là đã ứng dụng bao nhiêu thiết bị hiện đại, mà là các đội tuyển đã kết nối được dữ liệu giữa huấn luyện viên, bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng và chuyên gia thể lực thành một hệ thống thống nhất hay chưa.

Trong thể thao thành tích cao, thành tích thường được nhìn nhận qua những thông số dễ nhận biết như tốc độ, sức mạnh, sức bền, độ chính xác hay khả năng duy trì phong độ trong thi đấu. Nhưng phía sau những thông số ấy là một quá trình phức tạp, trong đó cơ thể VĐV phải liên tục thích nghi với tải vận động, được cung cấp đủ năng lượng, phục hồi sau mệt mỏi và duy trì trạng thái sức khỏe ổn định.

Một chương trình huấn luyện được xây dựng khoa học vẫn có thể không đạt hiệu quả mong muốn nếu VĐV ăn uống không phù hợp với nhu cầu vận động, thiếu ngủ kéo dài hoặc chưa hồi phục đầy đủ giữa các buổi tập. Ngược lại, chế độ dinh dưỡng hợp lý cũng khó phát huy hết tác dụng nếu không được điều chỉnh theo cường độ tập luyện, lịch thi đấu và tình trạng thể chất của từng người.

Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra định hướng thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ và dữ liệu trong phát triển đất nước. 

Đối với lĩnh vực thể dục thể thao, tinh thần này mở ra cơ hội đổi mới phương thức quản lý, huấn luyện và đánh giá VĐV trên cơ sở dữ liệu. Nhưng số hóa thể thao không nên chỉ được hiểu là đưa dữ liệu thành tích lên phần mềm, trang bị thiết bị định vị GPS hay sử dụng camera phân tích kỹ thuật. Một hệ thống huấn luyện hiện đại cần mở rộng sang quản lý dinh dưỡng, phục hồi, y sinh và sức khỏe, tạo điều kiện để các bộ phận chuyên môn cùng theo dõi quá trình phát triển của VĐV.

Cá nhân hóa dữ liệu dinh dưỡng bằng nhật ký dinh dưỡng điện tử

Trong đào tạo thể thao thành tích cao, dinh dưỡng không đơn thuần là bảo đảm VĐV được cung cấp đủ các bữa ăn mỗi ngày. Đó là quá trình tính toán và điều chỉnh năng lượng, carbohydrate, protein, chất béo, vi chất và nước theo đặc điểm cơ thể, môn thể thao, khối lượng vận động cũng như mục tiêu thành tích.

Với VĐV sức bền, nhu cầu cung cấp carbohydrate để duy trì hoạt động kéo dài có thể khác đáng kể so với VĐV tập trung phát triển sức mạnh. VĐV thuộc các môn phân bố thi đấu theo hạng cân còn phải quản lý thành phần cơ thể và cân nặng theo yêu cầu thi đấu.

Nếu áp dụng một chế độ ăn cố định cho tất cả thành viên trong đội, việc đáp ứng nhu cầu riêng của từng người sẽ gặp nhiều hạn chế. Đây cũng là lĩnh vực mà công nghệ số có thể tạo ra thay đổi thiết thực. Thay vì chỉ ghi nhận thực đơn được cung cấp, hệ thống quản lý dinh dưỡng có thể theo dõi khẩu phần thực tế, thời điểm ăn uống, lượng nước tiêu thụ và những thay đổi về cân nặng hoặc thành phần cơ thể theo quy trình chuyên môn phù hợp.

Khi những thông tin này được đối chiếu với dữ liệu tập luyện, chuyên gia dinh dưỡng có thể đánh giá sát hơn mức độ phù hợp giữa năng lượng nạp vào và nhu cầu vận động. Một VĐV tăng khối lượng tập luyện nhưng không tăng tương ứng lượng năng lượng tiêu thụ qua chế độ ăn có thể cần được đánh giá lại kế hoạch dinh dưỡng, thay vì mặc nhiên bị yêu cầu tăng cường độ tập.

Điều quan trọng là số hóa giúp chuyển quá trình quản lý từ những đánh giá rời rạc sang theo dõi diễn biến theo thời gian. Những thay đổi nhỏ trong khẩu phần, cân nặng hay cảm giác đói và mệt mỏi có thể được đặt trong bối cảnh của cả chu kỳ huấn luyện, qua đó hỗ trợ chuyên gia đưa ra điều chỉnh phù hợp.

Một trong những giải pháp khả thi là xây dựng nhật ký dinh dưỡng điện tử cho từng VĐV. Thông qua ứng dụng hoặc nền tảng quản lý nội bộ, VĐV có thể cập nhật bữa ăn, lượng nước, thời điểm sử dụng thực phẩm bổ sung và những khó khăn trong việc duy trì chế độ ăn. Dữ liệu này được đối chiếu với kế hoạch do chuyên gia dinh dưỡng xây dựng, thay vì sử dụng như một công cụ tự chẩn đoán hoặc tự điều chỉnh khẩu phần.

Ví dụ, nếu một VĐV thường xuyên bỏ bữa phụ sau tập luyện do lịch học, di chuyển hoặc thi đấu, thông tin đó có thể giúp chuyên gia tìm giải pháp thay thế phù hợp. Nếu VĐV không thể duy trì đủ lượng nước trong điều kiện thời tiết nóng, đội ngũ chuyên môn có thể xem xét lại lịch uống nước và điều kiện cung cấp nước tại địa điểm tập luyện.

Đối với các môn thể thao có lịch thi đấu dày, việc quản lý dinh dưỡng còn giúp chuẩn bị khẩu phần trước khi di chuyển, theo dõi khả năng tiếp cận thực phẩm phù hợp và hạn chế những thay đổi đột ngột trong chế độ ăn.

Một nghiên cứu thí điểm được công bố trên tạp chí Sports năm 2018 cung cấp dẫn chứng cụ thể về tính khả thi của phương pháp này. Nghiên cứu theo dõi 17 vận động viên khúc côn cầu nam trình độ cao tại New Zealand trong sáu tuần. Các vận động viên được yêu cầu chụp ảnh bữa ăn ba ngày mỗi tuần qua ứng dụng MealLogger và nhận phản hồi dinh dưỡng cá nhân hóa. Kết quả cho thấy điểm kiến thức dinh dưỡng trung bình tăng từ 54,7% lên 61,1%. Có 82,3% người tham gia cho biết họ đã cố gắng điều chỉnh hành vi ăn uống tích cực dựa trên nội dung giáo dục trong ứng dụng, trong khi phương pháp ghi nhận khẩu phần qua hình ảnh được đánh giá thuận tiện hơn cách phân tích truyền thống. Dù quy mô nghiên cứu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, kết quả này cho thấy số hóa nhật ký dinh dưỡng có thể hỗ trợ cả việc thu thập dữ liệu lẫn thay đổi hành vi.

Một hạn chế thường gặp trong quản lý dinh dưỡng là đánh giá chế độ ăn tách khỏi khối lượng tập luyện thực tế. Trong khi đó, nhu cầu năng lượng của VĐV không cố định mà thay đổi theo từng ngày, từng giai đoạn chuẩn bị và từng mục tiêu chuyên môn. Khi dữ liệu dinh dưỡng được kết nối với lịch tập, chuyên gia có thể xây dựng kế hoạch phù hợp hơn cho ngày tập nặng, ngày tập nhẹ, ngày thi đấu và giai đoạn hồi phục sau giải. Việc phân bổ bữa ăn và thời điểm bổ sung dinh dưỡng nhờ đó có thể sát hơn với nhu cầu thực tế.

Điều này cho thấy số hóa dinh dưỡng không đồng nghĩa với việc đưa thật nhiều chỉ số lên một bảng điều khiển. Mục tiêu là giúp chuyên gia xác định đúng vấn đề, lựa chọn biện pháp phù hợp và đánh giá được kết quả sau can thiệp.

Với thể thao Việt Nam, một hệ thống quản lý dinh dưỡng có thể bắt đầu từ những chức năng cơ bản: hồ sơ dinh dưỡng cá nhân, nhật ký ăn uống, theo dõi khẩu phần, quản lý kế hoạch theo chu kỳ tập luyện và cảnh báo những trường hợp cần đánh giá chuyên môn. Khi quy trình vận hành ổn định, các đội tuyển mới nên mở rộng sang những công cụ phân tích phức tạp hơn. Thước đo hiệu quả không phải là mỗi VĐV có bao nhiêu dữ liệu về bữa ăn, mà là dữ liệu ấy có giúp cải thiện tính phù hợp của chế độ dinh dưỡng và hỗ trợ quá trình tập luyện hay không.

Số hóa phục hồi – Chủ động nhận diện mệt mỏi, bảo vệ khả năng thi đấu

Nếu dinh dưỡng giúp cung cấp nguyên liệu cho cơ thể hoạt động và thích nghi, phục hồi là quá trình giúp VĐV trở lại trạng thái sẵn sàng cho những yêu cầu vận động tiếp theo. Đây không phải một hoạt động đơn lẻ, mà bao gồm giấc ngủ, nghỉ ngơi, quản lý tải tập, bù nước, phục hồi chức năng và theo dõi tình trạng sức khỏe.

Trong thực tế, một VĐV hoàn thành giáo án chưa chắc đã phục hồi đầy đủ. Hai người có thể thực hiện cùng một khối lượng vận động nhưng phản ứng khác nhau do thể trạng, lịch sử chấn thương, chất lượng giấc ngủ, tình trạng dinh dưỡng và khả năng thích nghi.

Bởi vậy, nếu chỉ đánh giá hiệu quả huấn luyện dựa trên số giờ tập hoặc mức độ hoàn thành bài tập, đội ngũ chuyên môn có thể bỏ qua những tín hiệu cho thấy VĐV đang tích lũy mệt mỏi.

Số hóa phục hồi hướng đến việc ghi nhận những tín hiệu này một cách có hệ thống, so sánh với trạng thái thông thường của từng người và hỗ trợ ê-kíp chuyên môn quyết định khi nào cần điều chỉnh tải tập, tăng thời gian nghỉ hoặc tiến hành kiểm tra y tế.

Giấc ngủ là một trong những thành phần quan trọng của phục hồi thể thao. Tuy nhiên, việc theo dõi giấc ngủ không nên chỉ dừng ở tổng số giờ ngủ mỗi đêm. Nghiên cứu tổng quan và khuyến nghị đồng thuận của Neil P. Walsh cùng cộng sự, công bố trên British Journal of Sports Medicine năm 2021, cho biết VĐV thành tích cao có thể gặp tình trạng ngủ không đủ hoặc ngủ kém chất lượng. Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm đặc thù môn thể thao, lịch tập luyện, di chuyển, thi đấu và những áp lực ngoài thể thao. Nhóm tác giả khuyến nghị đánh giá và can thiệp theo nhu cầu cá nhân thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả VĐV.

Đối với các đội tuyển, dữ liệu giấc ngủ có thể được thu thập qua nhật ký tự báo cáo, bảng hỏi định kỳ hoặc thiết bị theo dõi phù hợp. Khi kết hợp với thông tin về tải vận động, cảm giác mệt mỏi và chất lượng tập luyện, dữ liệu có thể giúp phát hiện những thay đổi kéo dài cần được xem xét.

Chẳng hạn, nếu một VĐV liên tục báo cáo ngủ kém, cảm giác hồi phục giảm và khó hoàn thành bài tập ở mức thông thường, đội ngũ chuyên môn có thể đánh giá lại lịch tập, thời gian nghỉ, lịch di chuyển hoặc các yếu tố sức khỏe liên quan.

Dù vậy, một đêm ngủ không tốt không đủ để kết luận VĐV đang quá tải. Tương tự, các thiết bị đeo có thể ước tính thời lượng ngủ và những giai đoạn ngủ, nhưng kết quả không thể mặc nhiên thay thế đánh giá lâm sàng khi nghi ngờ có rối loạn giấc ngủ. Giá trị của dữ liệu nằm ở khả năng theo dõi xu hướng và cung cấp thêm thông tin cho quyết định chuyên môn, không phải tạo ra những cảnh báo tuyệt đối từ một chỉ số đơn lẻ.

Dữ liệu phục hồi còn có vai trò trong quản lý chấn thương và quá trình trở lại tập luyện. Hồ sơ số có thể ghi nhận thời điểm chấn thương, kết quả đánh giá y khoa, tiến trình phục hồi chức năng, khả năng thực hiện các bài tập và phản ứng của VĐV qua từng giai đoạn. Nhờ đó, bác sĩ, chuyên gia phục hồi chức năng, huấn luyện viên và chuyên gia thể lực có thể phối hợp tốt hơn trong việc xây dựng kế hoạch trở lại tập luyện và thi đấu.

Khi kết hợp với dữ liệu dinh dưỡng, giấc ngủ và trạng thái hồi phục, hai nhóm thông tin này có thể giúp đội ngũ chuyên môn hiểu rõ hơn vì sao cùng một giáo án lại tạo ra những phản ứng khác nhau giữa các vận động viên.

Đây cũng là hướng tiếp cận được Viện Thể thao Australia (AIS) mô tả trong tài liệu về hệ thống giám sát vận động viên. AIS cho biết dữ liệu tải tập luyện và tình trạng hồi phục được sử dụng để đánh giá cách vận động viên thích nghi với chương trình huấn luyện, hỗ trợ thiết kế các buổi tập tiếp theo, cá nhân hóa quản lý và phối hợp với đội ngũ y tế trong quá trình phục hồi chấn thương.

Điểm đáng chú ý là hệ thống giám sát không cần phải bắt đầu bằng những công nghệ đắt tiền. Một bảng hỏi ngắn hằng ngày về chất lượng giấc ngủ, mức độ đau mỏi, tâm trạng và cảm giác sẵn sàng tập luyện, nếu được thực hiện nhất quán, cũng có thể mang lại thông tin hữu ích.

Khi dữ liệu được lưu trữ liên tục, đội ngũ chuyên môn có thể so sánh phản ứng hiện tại với mức nền thông thường của chính vận động viên đó. Một chỉ số vốn được xem là bình thường với người này có thể lại là dấu hiệu bất thường với người khác. Vì vậy, theo dõi xu hướng cá nhân thường có ý nghĩa hơn việc áp dụng một ngưỡng cảnh báo chung cho toàn đội.

Tuy nhiên, cũng cần thận trọng với quan niệm rằng hệ thống càng thu thập nhiều dữ liệu thì khả năng dự báo càng chính xác. Đồng thuận của IOC về tải vận động chỉ ra rằng bằng chứng về khả năng sử dụng từng chỉ số để dự báo chấn thương vẫn còn hạn chế và không có dấu hiệu đơn lẻ nào đủ sức xác định chắc chắn VĐV đang bước vào trạng thái thích nghi kém.

Vì thế, mục tiêu của hệ thống không phải là dự đoán chính xác mọi chấn thương, mà là giúp phát hiện sớm những thay đổi đáng quan tâm, giảm phụ thuộc vào cảm nhận chủ quan đơn lẻ và tạo cơ sở cho những quyết định chuyên môn có căn cứ hơn.

Kết nối huấn luyện viên, bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng: Mắt xích quan trọng nhất

Nếu mỗi nhóm chuyên môn sử dụng một phần mềm riêng, lưu dữ liệu theo cách riêng và đưa ra khuyến nghị độc lập, quá trình số hóa vẫn có thể tạo ra những khoảng trống mới.

Huấn luyện viên có thể ghi nhận tải tập luyện tăng cao. Bác sĩ theo dõi tình trạng đau cơ hoặc chấn thương. Chuyên gia dinh dưỡng nắm được khẩu phần ăn. Chuyên gia thể lực đánh giá sức mạnh và khả năng thực hiện các bài kiểm tra. Nhưng nếu những thông tin đó không được trao đổi kịp thời, không ai có đủ bức tranh toàn diện để đánh giá chính xác trạng thái của vận động viên.

Một hệ thống quản lý vận động viên hiện đại cần đưa các dữ liệu này về một nền tảng chung, với quyền truy cập phù hợp cho từng vị trí chuyên môn.

Hãy hình dung một vận động viên bơi lội chuẩn bị bước vào giai đoạn tập luyện có khối lượng lớn. Trong nhiều ngày liên tiếp, nhật ký ghi nhận thời gian ngủ giảm, cảm giác mệt mỏi tăng và khẩu phần ăn không đáp ứng mục tiêu đã xây dựng. Đồng thời, kết quả các bài kiểm tra thể lực bắt đầu đi xuống.

Nếu các dữ liệu được kết nối, hệ thống có thể đưa ra cảnh báo để các chuyên gia cùng đánh giá. Huấn luyện viên xem xét giáo án, chuyên gia dinh dưỡng kiểm tra mức năng lượng nạp vào, còn bác sĩ đánh giá những dấu hiệu sức khỏe nếu cần. Quyết định cuối cùng có thể là điều chỉnh khẩu phần, thay đổi một phần khối lượng tập hoặc tiếp tục theo dõi trước khi can thiệp.

Một hệ thống hiệu quả vì vậy không chỉ cần phần mềm, mà còn cần quy trình phối hợp rõ ràng: ai chịu trách nhiệm nhập dữ liệu, ai được quyền xem, dấu hiệu nào cần báo cáo ngay, khi nào tổ chức đánh giá liên ngành và ai có thẩm quyền điều chỉnh giáo án.

Một yêu cầu không thể bỏ qua là bảo vệ dữ liệu cá nhân. Thông tin sức khỏe, xét nghiệm, dinh dưỡng và giấc ngủ cần được phân quyền truy cập, bảo vệ bằng biện pháp kỹ thuật phù hợp và chỉ sử dụng cho mục đích được xác định rõ ràng. Việc kết nối dữ liệu phải đi cùng trách nhiệm bảo mật, tránh để thông tin nhạy cảm bị khai thác ngoài phạm vi chuyên môn.

Thể thao Việt Nam: Từ chủ trương chuyển đổi số đến bài toán triển khai thực tế

Đối với thể thao Việt Nam, câu chuyện số hóa dinh dưỡng và phục hồi cần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của quá trình ứng dụng khoa học công nghệ vào đào tạo vận động viên thành tích cao.

Bài viết về vai trò của dữ liệu lớn trong chuyển đổi số ngành thể dục thể thao, đăng trên cổng thông tin của Cục Thể dục thể thao Việt Nam ngày 1/4/2025, đánh giá hàm lượng công nghệ trong công tác huấn luyện khi đó còn thấp. Bài viết cũng nêu những hạn chế trong thu thập, khai thác dữ liệu và sự cần thiết phải chuyển từ cách vận hành phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm sang phương thức quản lý có cơ sở dữ liệu.

Dù vậy, các định hướng chính thức đã cho thấy sự quan tâm đến việc ứng dụng khoa học công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu trong huấn luyện.

Trong bài viết ngày 8/4/2025 về đổi mới ứng dụng khoa học công nghệ hướng đến ASIAD và Olympic, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết ngành thể thao đã làm việc với Đại sứ quán Pháp và Đại học Nantes để tìm kiếm giải pháp phần mềm phân tích dữ liệu vận động viên. Theo bài viết, phần mềm được xem xét có khả năng kết nối thông tin giữa huấn luyện viên và vận động viên, giúp theo dõi các chỉ số sức khỏe, chấn thương, thông số kỹ thuật và kết quả tập luyện, thi đấu. Bài viết cũng nhấn mạnh nhu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu liên kết giữa các trung tâm huấn luyện, cơ sở nghiên cứu và đơn vị đào tạo vận động viên.

Dinh dưỡng và phục hồi số hóa không phải một xu hướng công nghệ phụ trợ, mà là một hướng phát triển có ý nghĩa đối với khoa học huấn luyện hiện đại. Khi nhật ký ăn uống, lượng nước, giấc ngủ, tải vận động và tình trạng hồi phục được theo dõi có hệ thống, các đội tuyển có thêm cơ sở để hiểu phản ứng của từng vận động viên, cá nhân hóa giáo án và nhận diện sớm những vấn đề cần can thiệp.

Nhưng công nghệ không tự động tạo ra thành tích. Một hệ thống thu thập dữ liệu tốt vẫn có thể thất bại nếu thiếu chuyên gia, thiếu quy trình phối hợp hoặc không chuyển thông tin thành quyết định cụ thể. Ngược lại, ngay cả những công cụ đơn giản cũng có thể tạo ra giá trị khi được sử dụng nhất quán và gắn với mục tiêu huấn luyện rõ ràng.

Với thể thao Việt Nam, những định hướng về dữ liệu lớn, ứng dụng khoa học công nghệ và cá nhân hóa dinh dưỡng đã được đề cập trong các tài liệu ngành từ năm 2025. Thách thức tiếp theo là xác định mức độ triển khai thực tế, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng cơ chế kết nối giữa các bộ phận chuyên môn.