Chuyển đổi số trong giáo dục không chỉ dừng ở hồ sơ học tập hay quản lý hành chính. Với giáo dục thể chất, dữ liệu số có thể giúp nhà trường theo dõi sự phát triển thể lực, đánh giá thói quen vận động và điều chỉnh hoạt động dạy học theo nhu cầu của học sinh. 

Kinh nghiệm từ Nhật Bản và châu Âu cho thấy, muốn làm được điều đó, công nghệ phải đi cùng chuẩn hóa dữ liệu, năng lực giáo viên và cơ chế bảo vệ trẻ em.

Từ kiểm tra thể lực đến quản lý dữ liệu

Trong nhiều năm, đánh giá thể lực học sinh chủ yếu gắn với những đợt kiểm tra được tổ chức tại trường. Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện các bài tập, ghi nhận kết quả, tổng hợp số liệu và báo cáo theo quy định. Cách làm này tạo cơ sở đánh giá năng lực vận động, nhưng đặt ra một câu hỏi trong bối cảnh chuyển đổi số: Làm thế nào để những kết quả kiểm tra không chỉ phục vụ việc xếp loại tại một thời điểm, mà còn trở thành dữ liệu giúp theo dõi sự phát triển thể chất của học sinh qua nhiều năm học?

Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Định hướng này mở ra cơ hội để các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và thể thao học đường, đổi mới phương thức quản lý, tổ chức hoạt động và sử dụng dữ liệu.

Với giáo dục thể chất, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa những biểu mẫu giấy lên máy tính. Giá trị lớn hơn nằm ở việc xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng cập nhật, phân tích và hỗ trợ ra quyết định. Khi kết quả kiểm tra thể lực được lưu trữ có hệ thống, giáo viên có thể theo dõi sự tiến bộ của từng học sinh, nhà trường nhận diện những vấn đề cần quan tâm, còn cơ quan quản lý có thêm cơ sở đánh giá chất lượng giáo dục thể chất trên diện rộng.

Việt Nam đã có nền tảng quy định cho công tác này. Quyết định 53/2008/QĐ-BGDĐT ngày 18/9/2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định việc đánh giá, xếp loại thể lực học sinh, sinh viên. Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục trung học của Bộ cũng từng yêu cầu các trường tổ chức kiểm tra, đánh giá thể lực học sinh theo quy định, lập hồ sơ, lưu trữ kết quả và tổng hợp báo cáo vào cuối năm học.

Như vậy, vấn đề không phải bắt đầu từ con số không, mà là nghiên cứu cách nâng cấp quy trình quản lý hiện có. Trước khi xây dựng một hệ thống mới, cần rà soát hiệu lực của các văn bản liên quan, xác định những nền tảng số đã được triển khai tại các địa phương và đánh giá khả năng kết nối dữ liệu giữa nhà trường với cơ quan quản lý.

Một hồ sơ thể lực số có thể bao gồm kết quả các bài kiểm tra sức bền, sức mạnh, tốc độ, độ linh hoạt và khả năng phối hợp vận động; thông tin về mức độ tham gia hoạt động thể chất; cùng lịch sử tiến bộ qua từng học kỳ, năm học. Các chỉ số cần được lựa chọn theo mục tiêu giáo dục, độ tuổi và những tiêu chuẩn chuyên môn phù hợp, thay vì thu thập dữ liệu càng nhiều càng tốt.

Điều quan trọng là dữ liệu phải được sử dụng để cải thiện chất lượng dạy học. Nếu học sinh gặp khó khăn với một nội dung vận động, giáo viên có thể điều chỉnh bài tập hoặc tăng cường hướng dẫn. Nếu kết quả của một nhóm học sinh cho thấy xu hướng giảm sút, nhà trường có thể xem xét thời lượng vận động, điều kiện sân bãi, phương pháp tổ chức giờ học và cơ hội tham gia thể thao ngoài giờ.

Cách tiếp cận này cũng giúp nhìn nhận công bằng hơn về sự phát triển thể chất. Hai học sinh cùng tuổi có thể có thể trạng, điều kiện sức khỏe và xuất phát điểm khác nhau. Một em đạt kết quả cao ngay từ đầu, trong khi em khác cần nhiều thời gian để cải thiện. Nếu chỉ chú trọng kết quả tại một thời điểm, quá trình nỗ lực và tiến bộ của học sinh thứ hai có thể chưa được phản ánh đầy đủ.

Tuy nhiên, không nên mặc định rằng dữ liệu số sẽ tự động giải quyết những hạn chế của giáo dục thể chất. Nếu bài kiểm tra thiếu chuẩn hóa, số liệu nhập không chính xác hoặc giáo viên không có thời gian phân tích, một phần mềm hiện đại cũng khó tạo ra giá trị thực chất. Chuyển đổi số cần bắt đầu từ câu hỏi giáo dục cần giải quyết, sau đó mới lựa chọn công nghệ phù hợp.

Nhật Bản và châu Âu: Thể lực học đường trở thành dữ liệu quốc gia

Việc ứng dụng công nghệ vào giáo dục thể chất không phải hướng đi hoàn toàn mới trên thế giới. Một số quốc gia đã xây dựng hệ thống khảo sát thể lực học sinh có tính liên tục, sử dụng kết quả để phục vụ giáo dục, nghiên cứu sức khỏe cộng đồng và hoạch định chính sách.

Nhật Bản là một trường hợp đáng tham khảo. Cơ quan Thể thao Nhật Bản, trực thuộc Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ, tổ chức khảo sát toàn quốc về thể lực, năng lực vận động và thói quen tập luyện của học sinh. Kết quả được tổng hợp theo cấp học, địa phương và những nhóm chỉ số khác nhau, qua đó cung cấp bức tranh rộng hơn về tình trạng thể lực của thế hệ trẻ.

Thể lực học đường trở thành dữ liệu quốc gia ở Nhật Bản

Điểm đáng chú ý là hoạt động khảo sát không chỉ nhằm xác định học sinh đạt thành tích cao hay thấp trong từng bài kiểm tra. Việc kết hợp kết quả thể lực với thông tin về thói quen vận động giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở xem xét mối liên hệ giữa lối sống, điều kiện giáo dục và năng lực vận động. Các báo cáo cũng tạo điều kiện so sánh kết quả qua thời gian, từ đó nhận diện những vấn đề cần được quan tâm.

Nhật Bản còn thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Theo thông tin của chương trình EDU-Port Japan thuộc Bộ Giáo dục Nhật Bản, một dự án giới thiệu phương pháp kiểm tra thể lực theo mô hình Nhật Bản kết hợp ứng dụng số ALPHA tại Philippines đã tổ chức hội thảo thực hành vào tháng 7/2025. Có 111 giáo viên và giảng viên đại học tham gia. Trong khảo sát sau hội thảo, 79 người trả lời; 96% cho biết hài lòng và 97% bày tỏ sự quan tâm đến việc sử dụng ứng dụng.

Những con số này phản ánh mức độ đón nhận của nhóm người tham gia, chưa chứng minh ứng dụng đã cải thiện thể lực học sinh. Dù vậy, dự án cho thấy một hướng triển khai đáng chú ý: công nghệ được giới thiệu cùng phương pháp kiểm tra, tài liệu hướng dẫn và hoạt động đào tạo người sử dụng. Đây là điều Việt Nam có thể tham khảo khi nghiên cứu các mô hình số hóa giáo dục thể chất.

Tại châu Âu, mạng lưới FitBack cung cấp một góc nhìn cụ thể hơn về việc tổ chức hệ thống giám sát thể lực học đường. Nghiên cứu đăng trên tạp chí Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports tháng 3/2024 xác định tám hệ thống cấp quốc gia hoặc khu vực đang hoạt động tại Phần Lan, Pháp, vùng Galicia của Tây Ban Nha, Hungary, Lithuania, Bồ Đào Nha, Serbia và Slovenia.

Các hệ thống này có tên gọi, phạm vi và cách vận hành khác nhau, nhưng cùng hướng tới đánh giá thể lực trẻ em trong môi trường trường học, hỗ trợ giáo dục thể chất và nâng cao nhận thức về sức khỏe. Một số nơi khuyến khích các trường sử dụng hệ thống, trong khi một số quốc gia đưa hoạt động đánh giá vào chương trình giáo dục bắt buộc.

Trường hợp Slovenia với hệ thống SLOfit cho thấy dữ liệu có thể được tổ chức thành một quy trình liên tục. Theo hướng dẫn của FitBack, hệ thống cung cấp công cụ để nhà trường nhập kết quả kiểm tra, quản lý dữ liệu và tạo báo cáo cho các nhóm người dùng. Phụ huynh hoặc học sinh có thể truy cập thông tin cá nhân thông qua tài khoản; dữ liệu được quản lý theo các quy tắc về quyền truy cập và bảo vệ thông tin.

Bài học ở đây không nằm ở việc sao chép một ứng dụng cụ thể. Điều đáng quan tâm là hệ thống được thiết kế xoay quanh một quy trình hoàn chỉnh: xác định mục tiêu, tổ chức kiểm tra, chuẩn hóa dữ liệu, phân tích kết quả và phản hồi tới người có trách nhiệm.

Nghiên cứu của FitBack cũng đưa ra 10 bước xây dựng hệ thống giám sát thể lực, từ xác định mục tiêu, huy động các bên liên quan, bảo đảm cơ sở khoa học, xây dựng cơ chế quản trị và nguồn kinh phí đến lập kế hoạch dữ liệu, cung cấp phản hồi, thí điểm, đào tạo và truyền thông.

Đây là gợi ý quan trọng cho Việt Nam. Nếu chỉ đầu tư phần mềm mà chưa xác định ai chịu trách nhiệm nhập và kiểm tra số liệu, ai được quyền xem dữ liệu, kinh phí vận hành lấy từ đâu và kết quả sẽ được sử dụng như thế nào, hệ thống khó duy trì lâu dài. Ngược lại, một nền tảng đơn giản nhưng có quy trình rõ ràng, dữ liệu đáng tin cậy và được giáo viên sử dụng thường xuyên có thể mang lại hiệu quả thiết thực hơn một hệ thống đắt tiền nhưng ít được khai thác.

Theo nghiên cứu của FitBack, các hệ thống được xác định chủ yếu nằm tại những quốc gia có thu nhập cao và vẫn khác nhau về phương pháp kiểm tra, cách tổ chức và phạm vi dữ liệu. Điều đó cho thấy đây là lĩnh vực cần được phát triển theo điều kiện của từng quốc gia, chứ không có một mô hình duy nhất phù hợp với tất cả.

Công nghệ giúp đổi mới cách dạy và học thể dục

Nếu dữ liệu thể lực là nền tảng, mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số phải là cải thiện trải nghiệm vận động và chất lượng giáo dục thể chất. Một hệ thống chỉ có giá trị khi giúp giáo viên hiểu học sinh hơn, hỗ trợ điều chỉnh nội dung giảng dạy và khuyến khích các em duy trì thói quen vận động.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 17 tuổi nên thực hiện trung bình ít nhất 60 phút hoạt động thể chất mỗi ngày ở cường độ vừa đến mạnh trong tuần. Phần lớn hoạt động nên là vận động aerobic; những hoạt động cường độ mạnh, bao gồm bài tập tăng cường cơ và xương, cần được đưa vào ít nhất ba ngày mỗi tuần.

Khuyến nghị này không có nghĩa học sinh phải dành đủ 60 phút trong một tiết học thể dục. Hoạt động thể chất có thể đến từ nhiều nguồn: đi bộ, đạp xe, vui chơi, thể thao, hoạt động ngoại khóa, vận động tại nhà và giờ học chính khóa. Vì vậy, nếu chỉ quản lý điểm số hoặc kết quả bài kiểm tra trong trường, nhà giáo dục vẫn chưa có bức tranh đầy đủ về thói quen vận động của học sinh.

Một nền tảng số được thiết kế phù hợp có thể hỗ trợ kết nối các nhóm thông tin này ở mức độ cần thiết. Giáo viên nhập kết quả kiểm tra định kỳ; học sinh ghi nhận hoạt động vận động theo hướng dẫn; phụ huynh hỗ trợ theo dõi thói quen tại nhà; còn nhà trường tổng hợp tình hình tham gia thể thao và đánh giá chương trình. Việc kết nối phải dựa trên mục đích rõ ràng, không đồng nghĩa với thu thập mọi dữ liệu cá nhân từ gia đình.

Các công cụ cũng có thể được triển khai theo nhiều cấp độ. Ở giai đoạn đầu, trường học có thể sử dụng phần mềm trên máy tính hoặc điện thoại để nhập kết quả, quản lý hồ sơ và tạo báo cáo. Cách làm này tận dụng thiết bị sẵn có, không buộc mọi học sinh phải sở hữu đồng hồ thông minh hay vòng đeo theo dõi vận động.

Khi điều kiện cho phép, thiết bị đeo có thể bổ sung thông tin về số bước, thời gian hoạt động hoặc nhịp tim. Tuy nhiên, độ chính xác của các chỉ số phụ thuộc vào thiết bị, cách đeo, đặc điểm vận động và thuật toán xử lý. Số bước cũng không phản ánh đầy đủ chất lượng vận động, trong khi nhịp tim chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Do đó, những thông tin này nên được xem là dữ liệu tham khảo, không phải căn cứ duy nhất để kết luận về sức khỏe hay năng lực thể lực.

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ phân tích xu hướng, phát hiện những thay đổi bất thường trong dữ liệu và gợi ý nội dung tập luyện. Chẳng hạn, khi một học sinh có kết quả sức bền giảm qua nhiều lần kiểm tra, hệ thống có thể đánh dấu để giáo viên xem xét. Nhưng nguyên nhân có thể liên quan đến việc nghỉ học, thay đổi điều kiện kiểm tra, chấn thương hoặc những yếu tố khác. Phần mềm không thể tự xác định nguyên nhân nếu thiếu thông tin và đánh giá chuyên môn.

Đổi mới quan trọng hơn cả là cách sử dụng kết quả để đánh giá học sinh. Thay vì chỉ quan tâm một em chạy nhanh bao nhiêu giây hoặc bật xa bao nhiêu centimet, giáo viên có thể theo dõi sự thay đổi qua từng học kỳ, khả năng thực hiện kỹ năng, mức độ tham gia và sự tiến bộ so với xuất phát điểm.

Một học sinh có thể chưa đạt kết quả cao theo tiêu chuẩn chung nhưng đã cải thiện rõ rệt sau quá trình tập luyện. Nếu dữ liệu được tổ chức tốt, sự tiến bộ này sẽ được nhìn nhận đầy đủ hơn. Ngược lại, học sinh có thành tích tốt nhưng ít vận động ngoài giờ vẫn có thể cần được khuyến khích hình thành thói quen duy trì hoạt động thể chất.

Dù vậy, không nên biến giáo dục thể chất thành cuộc chạy đua về số bước, lượng calo hay thứ hạng trên ứng dụng. Mỗi học sinh có thể trạng, khả năng và điều kiện sức khỏe khác nhau. Đối với học sinh khuyết tật hoặc có hạn chế vận động, tiêu chí và bài tập cần được điều chỉnh phù hợp. Dữ liệu phải giúp giáo viên tổ chức hoạt động an toàn, hòa nhập, chứ không tạo thêm áp lực hoặc kỳ thị.

Thực tế quốc tế cho thấy công nghệ không thể thay thế những điều kiện căn bản của giáo dục thể chất. Báo cáo Global State of Play của UNESCO năm 2024 cho biết 68% trường trung học phổ thông trong phạm vi khảo sát chưa đáp ứng khuyến nghị tối thiểu của tổ chức này về thời lượng giáo dục thể chất hằng tuần. Báo cáo cũng ghi nhận 57% giáo viên giáo dục thể chất tiểu học được khảo sát chưa có đào tạo chuyên môn phù hợp; một phần đáng kể học sinh khuyết tật chưa được tiếp cận giáo dục thể chất.

Những số liệu đó cho thấy ngay cả khi công nghệ phát triển, các vấn đề về thời lượng vận động, chất lượng giảng dạy và khả năng tiếp cận vẫn cần được giải quyết. Số hóa chỉ phát huy tác dụng khi hỗ trợ nhà trường cải thiện các điều kiện này.

Cần lộ trình phù hợp, không chạy theo công nghệ

Để chuyển đổi số thực sự tạo ra thay đổi trong thể thao học đường Việt Nam, bài toán đầu tiên không phải lựa chọn phần mềm nào, mà là xây dựng được một hệ thống phù hợp với điều kiện của nhà trường, có khả năng vận hành lâu dài và tạo ra giá trị rõ ràng cho học sinh.

Trước hết, cần rà soát và chuẩn hóa các chỉ số đánh giá thể lực. Những bài kiểm tra được sử dụng phải có cơ sở khoa học, phù hợp với độ tuổi và mục tiêu giáo dục. Quy trình đo, cách nhập dữ liệu, phương pháp xử lý kết quả và tiêu chí so sánh cần được thống nhất ở mức cần thiết để hạn chế sai lệch giữa các trường. Đồng thời, hệ thống phải cho phép điều chỉnh phù hợp với học sinh có nhu cầu giáo dục đặc biệt hoặc hạn chế vận động.

Thứ hai, cần triển khai thí điểm trước khi mở rộng. Có thể lựa chọn một số trường tiểu học, THCS và THPT ở các địa bàn khác nhau để đánh giá tính khả thi. Giai đoạn đầu chỉ cần tập trung vào những chức năng thiết yếu như quản lý kết quả kiểm tra, theo dõi tiến bộ cá nhân và tổng hợp báo cáo. Sau một năm học, cơ quan quản lý có thể đánh giá mức độ sử dụng, độ tin cậy của dữ liệu, khối lượng công việc của giáo viên và khả năng cải thiện chất lượng dạy học trước khi quyết định mở rộng.

Thứ ba, cần đặt giáo viên ở vị trí trung tâm. Một nền tảng dễ sử dụng, có hướng dẫn rõ ràng và hỗ trợ kỹ thuật thường xuyên sẽ thiết thực hơn hệ thống phức tạp đòi hỏi nhiều thao tác. Giáo viên cần được đào tạo cách đọc kết quả, nhận diện giới hạn của dữ liệu và sử dụng thông tin để điều chỉnh hoạt động dạy học. Công nghệ không nên tạo thêm gánh nặng hành chính, khiến thời gian dành cho hướng dẫn học sinh vận động bị thu hẹp.

Thứ tư, phải bảo đảm an toàn dữ liệu. Hồ sơ thể lực có thể chứa thông tin liên quan đến sức khỏe trẻ em, vì vậy nhà trường cần xác định rõ mục đích thu thập, phạm vi sử dụng, quyền truy cập và thời hạn lưu trữ. Dữ liệu cá nhân không nên được công khai để xếp hạng học sinh hoặc sử dụng ngoài mục đích đã xác định. Các hệ thống cần tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư của trẻ em.

Cuối cùng, cần đánh giá hiệu quả bằng những tiêu chí thực chất. Số lượng tài khoản được tạo, thiết bị được trang bị hay dữ liệu được nhập lên hệ thống chưa đủ để chứng minh chuyển đổi số thành công. Những câu hỏi quan trọng hơn là giáo viên có sử dụng dữ liệu để điều chỉnh bài học hay không, học sinh có tiến bộ về thể lực không, tỷ lệ tham gia vận động có được cải thiện không và khoảng cách tiếp cận giữa các nhóm học sinh có được thu hẹp không.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản và châu Âu cho thấy xây dựng hệ thống giám sát thể lực cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý giáo dục, nhà trường, chuyên gia khoa học thể thao, nhân viên y tế và phụ huynh. Đây không chỉ là dự án công nghệ, mà còn là quá trình thay đổi cách tổ chức và sử dụng thông tin trong giáo dục thể chất.

Với Việt Nam, Nghị quyết 57-NQ/TW tạo cơ sở chính sách để thúc đẩy cách tiếp cận đó. Tuy nhiên, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc chuyển định hướng thành những chương trình cụ thể, có nguồn lực, tiêu chuẩn chuyên môn và cơ chế đánh giá rõ ràng.

Khi dữ liệu được sử dụng đúng cách, chuyển đổi số có thể trở thành công cụ hỗ trợ giáo dục thể chất phát triển theo hướng khoa học, cá thể hóa và công bằng hơn. Đó cũng là cách để tinh thần Nghị quyết 57 đi vào một lĩnh vực gần gũi với đời sống hằng ngày, nơi hiệu quả của công nghệ được đo bằng sự tiến bộ và sức khỏe của thế hệ trẻ.