Sau những dấu ấn tại đấu trường ASIAD, bắn súng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới phương pháp huấn luyện để hướng tới Olympic Los Angeles 2028. Trong môn thể thao mà một dao động nhỏ của đường ngắm, một nhịp thở hay thời điểm bóp cò có thể quyết định thành bại, ứng dụng công nghệ và phân tích dữ liệu được kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới để nâng cao thành tích.

Từ thành tích ASIAD đến bài toán ổn định phong độ

Ngày 28/9/2023, tại Hàng Châu (Trung Quốc), Phạm Quang Huy ghi dấu mốc đáng nhớ khi giành huy chương vàng nội dung 10m súng ngắn hơi nam tại ASIAD 19. Với 240,5 điểm trong trận chung kết, anh mang về tấm huy chương vàng đầu tiên cho Đoàn thể thao Việt Nam tại đại hội.

Ba năm sau, tại ASIAD 20 ở Aichi - Nagoya (Nhật Bản), bắn súng Việt Nam không thể tái lập thành tích ấy. Điểm sáng là tấm huy chương đồng nội dung 10m súng ngắn hơi đồng đội nữ của Trịnh Thu Vinh, Nguyễn Thùy Trang và Bùi Thúy Thu Thủy. Dù những gương mặt chủ lực tiếp tục cho thấy năng lực cạnh tranh, đội tuyển vẫn chưa thể chuyển hóa cơ hội thành huy chương vàng.

Tính cạnh tranh ở môn bắn súng là vô cùng khốc liệt

Kết quả này phản ánh phần nào sự khốc liệt của bắn súng châu Á, nơi Trung Quốc, Hàn Quốc và Ấn Độ sở hữu hệ thống đào tạo chuyên nghiệp, lực lượng vận động viên dày dạn cùng sự hỗ trợ ngày càng lớn từ khoa học thể thao.

Đáng chú ý, tại SEA Games 33 năm 2025, bắn súng Việt Nam từng giành 8 huy chương vàng, đứng đầu toàn đoàn. Riêng Trịnh Thu Vinh giành 4 huy chương vàng, phá hai kỷ lục đại hội. Điểm số 242,7 của cô trong chung kết 10m súng ngắn hơi nữ cho thấy khả năng đạt thành tích cao của xạ thủ Việt Nam.

Tuy nhiên, thành tích xuất sắc ở khu vực không đồng nghĩa với bảo đảm huy chương tại Olympic. Sự khác biệt nằm ở khả năng duy trì độ chính xác trong môi trường cạnh tranh khắc nghiệt, đặc biệt khi áp lực tăng lên trong những phát bắn quyết định.

Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Làm thế nào để biến năng lực chuyên môn thành phong độ ổn định, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào cảm giác thi đấu hay những khoảnh khắc xuất thần?

Một phần lời giải có thể đến từ ứng dụng công nghệ và dữ liệu trong huấn luyện.

Khi mỗi phát bắn trở thành một tập hợp dữ liệu

Nhìn từ bên ngoài, bắn súng là môn thể thao có rất ít chuyển động. Vận động viên đứng vào vị trí, nâng súng, ngắm mục tiêu rồi bóp cò. Kết quả hiện lên trên bảng điện tử: 9,8; 10,2 hay 10,7 điểm.

Nhưng phía sau mỗi phát bắn là một chuỗi phối hợp phức tạp giữa hệ thần kinh, thị giác, cơ bắp và tâm lý. Cơ thể con người không bao giờ hoàn toàn bất động. Ngay cả những xạ thủ hàng đầu thế giới cũng phải kiểm soát những dao động rất nhỏ của cánh tay, thân người và đường ngắm.

Trong phương pháp huấn luyện truyền thống, huấn luyện viên chủ yếu quan sát tư thế, phân tích điểm số và trao đổi với vận động viên về cảm giác thực hiện phát bắn. Kinh nghiệm của người thầy đóng vai trò quan trọng, nhưng không phải mọi sai lệch kỹ thuật đều có thể nhận ra bằng mắt thường.

Hai phát bắn cùng đạt 10,3 điểm có thể được tạo ra từ những quá trình hoàn toàn khác nhau. Một phát có đường ngắm ổn định nhưng thời điểm nhả cò chưa tối ưu; phát còn lại có đường ngắm dao động lớn nhưng trùng tâm bia đúng khoảnh khắc viên đạn rời nòng.

Với sự hỗ trợ của các thiết bị cảm biến và phương pháp đồng bộ dữ liệu, quá trình thực hiện một phát bắn có thể được phân tích qua bốn nhóm thông số quan trọng.

Độ ổn định tư thế là yếu tố đầu tiên. Thiết bị đo chuyển động hoặc cảm biến áp lực bàn chân có thể giúp đánh giá dao động cơ thể, sự phân bố trọng tâm và khả năng duy trì tư thế ổn định. Dữ liệu này đặc biệt hữu ích khi vận động viên bước vào giai đoạn cuối buổi tập hoặc chịu tác động của mệt mỏi.

Quỹ đạo đường ngắm phản ánh mức độ kiểm soát súng trước khi phát bắn được thực hiện. Thay vì chỉ biết viên đạn trúng vị trí nào, huấn luyện viên có thể theo dõi biên độ, tốc độ dao động và thời gian đường ngắm duy trì quanh tâm bia.

Nhịp thở cũng có tác động đến sự ổn định. Thông qua thiết bị ghi nhận hô hấp, ban huấn luyện có thể phân tích mối liên hệ giữa chu kỳ thở với khả năng giữ súng, từ đó điều chỉnh kỹ thuật phù hợp với đặc điểm từng xạ thủ.

Cuối cùng là thời điểm bóp cò, một trong những yếu tố quyết định chất lượng phát bắn. Việc đồng bộ dữ liệu đường ngắm với thời điểm bắn cho phép đánh giá những thay đổi hướng ngắm xảy ra trong quá trình thực hiện thao tác cò. Muốn phân tích sâu hơn về lực tác động của ngón tay, cần bổ sung cảm biến chuyên dụng.

Giá trị của những dữ liệu này không nằm ở số lượng biểu đồ hay thiết bị hiện đại, mà ở khả năng chỉ ra sai số nào đang lặp lại, nguyên nhân có thể đến từ đâu và cần điều chỉnh như thế nào.

Một trong những thách thức lớn nhất của bắn súng đỉnh cao là khoảng cách giữa thành tích tập luyện và thi đấu.

Trong môi trường quen thuộc, vận động viên có thể thực hiện liên tiếp những phát bắn chất lượng cao. Nhưng khi bước vào chung kết Olympic, nơi mỗi phát bắn có thể quyết định thứ hạng, sự thay đổi nhỏ về tâm lý cũng có thể ảnh hưởng đến nhịp thở, nhịp tim, độ căng cơ và khả năng kiểm soát súng.

Đây là lĩnh vực dữ liệu có thể mang lại giá trị đáng kể.

Nếu hệ thống ghi nhận đường ngắm của một xạ thủ thường xuyên dao động mạnh hơn ở những loạt bắn cuối, ban huấn luyện có thể đối chiếu với các yếu tố thể lực và tâm lý. Nếu sai lệch chủ yếu xuất hiện ở thời điểm bóp cò, giáo án có thể tập trung cải thiện sự phối hợp giữa thao tác cò và khả năng giữ hướng ngắm.

Khi dữ liệu được tích lũy qua nhiều tháng, huấn luyện viên có thể so sánh hiệu suất giữa các buổi tập thông thường, kiểm tra nội bộ và thi đấu quốc tế. Những thay đổi bất thường về kỹ thuật có thể được phát hiện sớm hơn, thay vì chỉ nhận diện sau một giải đấu không thành công.

Trí tuệ nhân tạo và các mô hình học máy còn mở ra khả năng tìm kiếm quy luật trong khối lượng dữ liệu lớn, hỗ trợ phân loại sai số, phân tích xu hướng và đánh giá hiệu quả của từng giai đoạn huấn luyện.

Dẫu vậy, công nghệ không thể thay thế kinh nghiệm chuyên môn. Một biểu đồ dao động không tự động giải thích được toàn bộ nguyên nhân của phát bắn kém. Kết quả phân tích cần được đặt trong bối cảnh thể lực, tâm lý, điều kiện tập luyện và đặc điểm của từng vận động viên.

Nói cách khác, công nghệ không bóp cò thay xạ thủ, cũng không quyết định giáo án thay huấn luyện viên. Nó cung cấp thêm bằng chứng khoa học để quá trình điều chỉnh kỹ thuật chính xác và hiệu quả hơn.

Sau ASIAD 20, yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong thể thao thành tích cao tiếp tục được đặt ra.

Với bắn súng, chuyển đổi số không nên chỉ dừng ở việc mua sắm bia điện tử, camera hay phần mềm phân tích kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là hình thành hệ thống dữ liệu thống nhất cho từng vận động viên, kết nối kết quả tập luyện, thi đấu, thông số kỹ thuật và các chỉ số thể chất phù hợp.

Thay vì đánh giá thành tích theo từng buổi tập riêng lẻ, ban huấn luyện có thể theo dõi xu hướng tiến bộ trong nhiều tháng, xác định thời điểm vận động viên đạt trạng thái tốt nhất và kiểm chứng hiệu quả của những điều chỉnh giáo án.

Một hướng triển khai khả thi là xây dựng mô hình thí điểm tại các trung tâm huấn luyện trọng điểm, ưu tiên nhóm xạ thủ có triển vọng giành suất tham dự Olympic 2028. Các thiết bị phân tích đường ngắm, cảm biến chuyển động và phần mềm lưu trữ dữ liệu có thể được sử dụng theo quy trình thống nhất, trước khi mở rộng sang những hệ thống phân tích chuyên sâu hơn.

Đặc biệt, cần có sự phối hợp giữa huấn luyện viên, chuyên gia khoa học thể thao, tâm lý và công nghệ dữ liệu. Nếu thiếu nhân lực có khả năng phân tích và diễn giải, thiết bị hiện đại rất dễ trở thành khoản đầu tư tốn kém mà chưa tạo ra thay đổi thực chất.

Hiệu quả chuyển đổi số cuối cùng phải được đo bằng sự tiến bộ của vận động viên: đường ngắm ổn định hơn hay không, sai số có giảm, phong độ trong điều kiện áp lực có được cải thiện và những chuyển biến ấy có thể hiện qua kết quả thi đấu quốc tế?

Từ Rio 2016 đến Los Angeles 2028

Mười năm trước, xạ thủ Hoàng Xuân Vinh đưa bắn súng Việt Nam lên đỉnh cao với tấm huy chương vàng Olympic Rio 2016, đồng thời giành thêm một huy chương bạc. Thành tích lịch sử ấy chứng minh xạ thủ Việt Nam có khả năng chiến thắng những đối thủ hàng đầu thế giới.

Nhưng để thành công không chỉ gắn với một cá nhân xuất chúng, bắn súng Việt Nam cần xây dựng hệ thống huấn luyện có khả năng duy trì và tái tạo thành tích đỉnh cao.

Olympic Los Angeles 2028 đang đến gần. Quỹ thời gian còn lại không quá dài, song vẫn đủ để đầu tư có trọng điểm, cải thiện phương pháp huấn luyện và nâng cao khả năng ổn định phong độ của các xạ thủ chủ lực.

Bài học từ ASIAD cho thấy tiềm năng chuyên môn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Trong cuộc đua ngày càng khốc liệt, sự khác biệt có thể đến từ khả năng kiểm soát những chi tiết nhỏ nhất và hạn chế sai số vào thời điểm quyết định.

Bắn súng Việt Nam vì thế cần một bước chuyển từ huấn luyện chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang mô hình kết hợp kinh nghiệm, khoa học và dữ liệu.

Từ tấm huy chương vàng lịch sử ở Rio đến mục tiêu Los Angeles 2028, con đường trở lại bục vinh quang của bắn súng Việt Nam không chỉ nằm ở việc bắn chính xác hơn mà còn ở khả năng hiểu chính xác hơn vì sao một phát bắn thành công.

Và đôi khi, khoảng cách giữa huy chương Olympic với vị trí ngoài bục danh dự nằm trong những dao động nhỏ đến mức mắt thường không thể nhận ra.