Đề xuất miễn phí sách giáo khoa trên toàn quốc từ năm học 2029–2030 không chỉ là một điều chỉnh chính sách, mà là một thông điệp rõ ràng về cách Nhà nước nhìn nhận quyền tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở ý tưởng, chính sách đó sẽ khó vượt qua ranh giới của một chủ trương đúng để trở thành một thay đổi thực chất trong đời sống giáo dục.

Trong nhiều năm, sách giáo khoa luôn tồn tại trong một nghịch lý: tri thức phổ thông – nền tảng chung của mọi công dân – lại được tiếp cận như một chi phí cá nhân. Mỗi mùa tựu trường, niềm vui đến trường của học sinh vẫn đi kèm nỗi lo của phụ huynh, đặc biệt ở những gia đình còn nhiều khó khăn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp để lấy ý kiến góp ý theo quy định. Ảnh minh họa

Vì vậy, việc Nhà nước đứng ra bảo đảm sách giáo khoa như một dịch vụ công là bước đi cần thiết, thậm chí có thể nói là đã đến lúc phải làm. Khi tri thức trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, thì quyền tiếp cận tri thức không thể tiếp tục phụ thuộc vào điều kiện kinh tế của từng gia đình.

Điểm đáng chú ý của đề xuất không chỉ nằm ở mục tiêu miễn phí, mà ở cách thức thực hiện: sách giáo khoa được đầu tư từ ngân sách, quản lý như tài sản công và sử dụng theo cơ chế mượn – trả qua thư viện. Đây là một chuyển đổi quan trọng về tư duy.

Nhưng nếu vận hành không tốt, những rủi ro quen thuộc sẽ xuất hiện ngay lập tức: sách không đủ, sách xuống cấp nhanh, quy trình mượn - trả hình thức, thậm chí phát sinh những khoản thu trá hình. Khi đó, một chính sách đúng có thể bị "bẻ cong" ngay trong quá trình triển khai.

Kinh nghiệm từ nhiều chương trình xã hội cho thấy, thách thức lớn nhất không nằm ở chủ trương, mà ở hệ thống thực thi. Một thư viện vận hành hình thức sẽ không phục vụ được ai; một cơ chế giám sát lỏng lẻo sẽ làm xói mòn niềm tin nhanh hơn bất kỳ sai sót kỹ thuật nào; và một cuốn sách không được quản lý tốt sẽ nhanh chóng trở thành phế phẩm.

Học sinh tham quan trưng bày và tìm hiểu về sách giáo khoa Việt Nam, quốc tế tại Hội thảo, trưng bày sách giáo khoa giáo dục phổ thông ngày 28 và 29/9/2022

Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không còn là "có miễn phí hay không", mà là: ai chịu trách nhiệm để chính sách này vận hành hiệu quả, và bằng cách nào để hiệu quả đó được kiểm chứng?

Ở đây, chuyển đổi số không thể đứng ngoài. Từ quản lý mã sách, theo dõi vòng đời sử dụng, kiểm soát phân bổ đến kết nối liên thông hệ thống thư viện – tất cả cần được số hóa, minh bạch và có thể giám sát. Nếu thiếu những công cụ này, mục tiêu tiết kiệm ngân sách và bảo đảm công bằng sẽ rất dễ bị phá vỡ ngay từ khâu tổ chức thực hiện.

Hội đồng trường Tiểu học thị trấn Con Cuông (Nghệ An) cùng thảo luận về sách giao khoa mới

Đặt trong yêu cầu chung về thể chế hóa chính sách, điều cần thiết là phải có lộ trình rõ ràng, phân công trách nhiệm cụ thể và các mốc thời gian có thể kiểm chứng. Một chủ trương đúng chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành những bước đi cụ thể, có người chịu trách nhiệm và có kết quả đo đếm được.

Cũng cần nhìn nhận một thực tế: miễn phí sách giáo khoa không tự động tạo ra công bằng giáo dục.

Bởi bất bình đẳng không chỉ đến từ chi phí sách vở, mà còn từ chất lượng dạy học, điều kiện trường lớp, năng lực giáo viên và khả năng tiếp cận công nghệ. Nếu những yếu tố này không được cải thiện đồng thời, chính sách miễn phí sách giáo khoa mới chỉ giải quyết phần nổi của vấn đề.

Người dân mua sách giáo khoa tại Nhà sách Hai Bà Trưng, (Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk)

Do đó, điều cần hướng tới không chỉ là "cấp sách", mà là xây dựng một hệ sinh thái học tập công bằng. Trong hệ sinh thái đó, sách giáo khoa miễn phí phải gắn với học liệu số, phương pháp giảng dạy hiện đại và một môi trường giáo dục đủ điều kiện để mọi học sinh đều có cơ hội phát triển như nhau.

Một chính sách lớn không được đo bằng ý tưởng, mà bằng trải nghiệm thực tế của người dân.

Nếu học sinh thực sự có đủ sách, nếu phụ huynh không còn lo lắng mỗi mùa tựu trường, nếu hệ thống vận hành minh bạch, hiệu quả và không phát sinh chi phí ẩn – đó mới là thước đo của thành công.

Ngược lại, nếu vẫn còn tình trạng thiếu sách, sách hư hỏng, thất thoát hoặc thu phí trá hình, thì chính sách dù đúng đến đâu cũng khó tạo dựng niềm tin.

Để tránh mua phải sách in lậu, sách giả, giáo viên, phụ huynh và học sinh nên tìm mua sách tại các hệ thống phân phối chính thức của NXB Giáo dục Việt Nam, các công ty sách - thiết bị trường học địa phương, không mua sách từ các nguồn trôi nổi trên thị trường

Miễn phí sách giáo khoa là một lựa chọn đúng. Nhưng trong quản trị quốc gia, điều quan trọng không chỉ là đúng ở chủ trương, mà là đúng đến cùng trong thực thi.

Khi từng cuốn sách đến tay học sinh đúng thời điểm, đúng chất lượng, không kèm theo bất kỳ rào cản nào; khi trách nhiệm được phân công rõ ràng và được kiểm chứng bằng kết quả; khi tri thức thực sự trở thành một quyền phổ quát – khi đó, chính sách này mới đạt được ý nghĩa trọn vẹn.