Điệu chiêng nữ tính dưới chân Langbian

Dứt điệu chiêng sâu lắng, Cil Kar ngừng lại giải thích: “Người phụ nữ Lạch khi gia đình bất hòa thường dùng điệu chiêng này thay lời để nói với chồng, gia đình phải thuận hoà, không nên xung khắc vợ chồng”. Khác với không gian cồng chiêng của những chàng trai núi rừng, trầm hùng, dũng mãnh và vang vọng bên những đống lửa thiêng khi những người Lạch mượn điệu chiêng làm cầu nối giao lưu với thần linh, tiếng chiêng của những người đàn bà Lạch phần lớn lại ngân lên trong những không gian bình dị, những thời khắc đời thường của con người. Cil Jàe, Cil Kar và 4 nữ nghệ nhân chiêng đã ngoài 60 tuổi khác dưới chân đỉnh Langbian đều kể rằng : Họ được những người già dạy đánh chiêng bắt đầu từ mỗi bữa cơm gia đình. Sau khi đã thuộc một số điệu trong bộ “cing bòr” gồm 6 chiếc ( cing me - chiêng mẹ, cing rơ nul, cing ndơn, cing ndòl, cing notrơ và cing kòn cồng ), những sơn nữ Lạch cũng chỉ biểu diễn chiêng trong không gian gia đình để chào đón người đi xa về nhà, để “thổi tai” cho con trẻ đầy tháng hay chỉ để mừng…người con gái đã hết kỳ mãn nhụy khai hoa sau khi đã sinh con nhiều như cây rừng nhưng vẫn khỏe mạnh, dẻo dai.

Núi vững chãi bao dung và ẩn chứa sức mạnh huyền bí ngàn đời. Điều này có trong nhạc, họa và trong những biểu trưng văn hoá của đồng bào các dân tộc thiểu số nam Tây Nguyên. Sống trong không gian chiêng của những người đàn bà Lạch dưới chân Langbian thẫm đẫm về huyền thoại tình sử, chúng tôi cảm nhận rằng, hồn núi còn có nét tinh tế, bình dị. Tinh tế, bình dị và hoang dã như ánh mắt của những sơn nữ.

Về thị trấn Lạc Dương, nhìn thấy cảnh từng đoàn xe du lịch rồng rắn đưa khách đi “xem chiêng” và ăn thịt…heo siêu nạc nướng thay thịt rừng thuở hồng hoang núi rừng, mừng cho một bộ phận bà con người Lạch đã thức thời kinh doanh văn hóa truyền thống khá hiệu quả nhưng mênh mang buồn vì trong hàng chục sơn nữ đang ngày đêm phục trang sặc sỡ phục vụ du khách, hiếm có người nào còn nhớ nổi một điệu dân ca của cha ông. Càng khó hơn khi tìm một cô gái thạo điệu chiêng rò năc (đón khách) như mong ước của bà Cil Kar.  

Cil Gluyên, con gái út của nghệ nhân Cil Jàe, lắc đầu trước yêu cầu “cho gặp một cô gái trẻ biết đánh chiêng ở buôn Đưng” của chúng tôi. Ngay cả cô, một trong những sơn nữ trẻ hiếm hoi biết đánh chiêng cũng đã từ giã 3 nhóm cồng chiêng ở trong vùng để về làm thợ may. Từng tham gia các đội chiêng đi biểu diễn tận Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh nhưng Cil Gluyên trầm ngâm: “Em mê chiêng lắm, nắm tay người phụ nữ không phải thiếu sức mạnh để cho tiếng chiêng vang xa, người con gái Lạch có kiểu đánh chiêng riêng của mình cũng giống như con gái không thể theo đàn ông đi săn thú dữ vậy! Gần 10 năm theo học nhưng hiện nay em cũng chưa thể thuộc hết tất cả các điệu chiêng của bộ cing bòr. Giờ không đi biểu diễn nữa, lâu lâu nhớ thì đánh ở nhà. Trước đây, đánh sai còn có mẹ sửa nhưng giờ thì ít hơn vì mẹ yếu lắm, cái tai nghe cũng không tốt nữa”. Rất nhiều cô gái ở các buôn làng người Lạch vùng thị trấn Lạc Dương, xã Lát rành rẽ các điệu nhảy trong trang phục dân tộc ở các điểm biểu diễn chiêng phục vụ du khách tại nhà K’Plin, K’Tẻ…nhưng ngoại trừ Cil Gluyên không có ai trong số 5 cô gái trẻ ngồi quanh dịch được điệu dân ca mà bà Cil Kar đang cố ngân nga để thoát khỏi chất giọng đã trở nên trầm đục, nặng nề của người già.

Bếp lửa, rượu cần và những điệu chiêng ngân vang là những thứ mang hồn buôn làng và chuyển tải cả tâm thức núi. Trên hành trình phát triển với những quy luật tất yếu nhưng có phần nghiệt ngã, sự phôi pha cũng là điều khó tránh khỏi nhưng có điều gì đó hơi chạnh lòng trước một không gian văn hóa cồng chiêng mang nét nữ tính tinh tế của những người đàn bà cõng trên mình cả dáng núi, những người phụ nữ gánh vác cả trách nhiệm lưu giữ văn hóa truyền thống ở chế độ mẫu hệ cũng đang bị trượt theo quy luật. Dưới chân đỉnh Langbian - một ngọn núi đã trở thành “thương hiệu của một tour du lịch văn hoá dân tộc” - đêm ngày vẫn âm vang tiếng chiêng, nhưng tiếng núi rừng đã có phần vội vã, hối thúc. Cũng đúng thôi! Nếu không hối hả thì những du khách hiện đại đâu dư dả thời giờ để “xem chiêng”!