Hội đồng Bầu cử quốc gia vừa công bố kết quả và danh sách 500 người trúng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI. Trong danh sách trúng cử có tên PGS-TS Bùi Hoài Sơn (Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hoá, Xã hội của Quốc hội). Ông tiếp tục nhận được sự tín nhiệm cao của cử tri để mang tiếng nói của giới văn hóa, trí thức đến với nghị trường.

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đặt quyết tâm lớn vào việc chấn hưng văn hóa, trọng trách của các đại biểu Quốc hội trong việc kiến tạo một hệ sinh thái pháp lý ưu việt càng trở nên cấp thiết.

Nhân dịp này, PGS-TS Bùi Hoài Sơn đã có cuộc trò chuyện với Thể thao và Văn hóa (TTXVN) về những ưu tiên lập pháp trong nhiệm kỳ mới, trong đó trọng tâm là bài toán thể chế hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, biến các định hướng chiến lược thành những quyết sách "đo đếm được" nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa.

* Trước tiên, xin chúc ông đã trúng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI. Thưa ông, bước vào nhiệm kỳ mới, chắc hẳn ông đang mang theo nhiều tâm huyết và kỳ vọng đối với công tác lập pháp. Điển hình như vừa qua, tại phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam (triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW), Thường trực Ban Bí thư đã đề nghị Đảng ủy Quốc hội chủ trì kịp thời xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hoá ngay trong Kỳ họp thứ nhất của khóa XVI này.

Từ góc độ của một đại biểu Quốc hội vừa trúng cử, ông đánh giá thế nào về tính cấp thiết của Nghị quyết chuyên đề này? Theo ông, những "cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội" mang tính đột phá nhất cần định hình là gì để không rơi vào tình trạng "ưu đãi trên giấy"?

- Tôi cho rằng việc xây dựng một Nghị quyết chuyên đề của Quốc hội về phát triển văn hóa ngay tại Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI là rất cấp thiết, thậm chí là cấp thiết đặc biệt. Bởi lẽ, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập một tầm nhìn mới: văn hóa không còn chỉ được nhìn như lĩnh vực bồi đắp tinh thần, mà còn là nền tảng nội sinh, là động lực phát triển, là sức mạnh mềm của quốc gia. Nhưng từ chủ trương lớn của Đảng đến chuyển động thật trong đời sống luôn cần một nhịp cầu thể chế đủ mạnh, đủ cụ thể, đủ khả thi. Chính vì vậy, chỉ đạo của Thường trực Ban Bí thư tại Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, yêu cầu sớm xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và đưa ra cơ chế ưu đãi vượt trội, theo tôi, là một định hướng rất trúng và rất đúng thời điểm.

Điều quan trọng là Nghị quyết ấy phải tạo ra được "ưu đãi thật", chứ không phải chỉ dừng ở tinh thần khuyến khích. Theo tôi, có mấy đột phá cần định hình rõ.

Thứ nhất là ưu đãi về tài chính và thuế cho các ngành công nghiệp văn hóa, cho doanh nghiệp đầu tư vào sáng tạo, bảo tồn, sản xuất nội dung, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế, di sản số.

Thứ hai là cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ, mua sắm công đối với sản phẩm văn hóa, nghệ thuật có chất lượng, thay vì chỉ quản lý theo tư duy chi thường xuyên.

Thứ ba là cơ chế khai thác tài sản công, thiết chế văn hóa theo hướng linh hoạt hơn để nhà hát, bảo tàng, trung tâm văn hóa có thể vừa làm tốt nhiệm vụ công, vừa chủ động tạo nguồn thu hợp pháp.

Và thứ tư là phân cấp mạnh hơn cho địa phương, cho đơn vị sự nghiệp, đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng. Nói ngắn gọn, muốn tránh "ưu đãi trên giấy" thì phải gắn ưu đãi với thủ tục đơn giản, với đầu mối thực thi rõ ràng, với nguồn lực bảo đảm và với cơ chế giám sát kết quả ngay từ đầu. Tinh thần "hằng ngày, hằng tháng phải nhìn thấy được, đo đếm được" mà Ban Chỉ đạo nêu ra chính là thước đo quan trọng cho tính khả thi ấy.

* Cũng tại phiên họp, một nhiệm vụ trọng tâm khác được nhấn mạnh là "rà soát để hoàn thiện sửa đổi, bổ sung các luật liên quan để đưa vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội" nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, tạo điều kiện huy động tối đa nguồn lực. Nhìn thẳng vào thực tiễn đời sống văn hóa nghệ thuật và sự vận hành của các thiết chế văn hóa hiện nay, ông cho rằng đâu là những đạo luật (như Luật Thuế, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư - PPP, Quản lý tài sản công...) đang tạo ra "điểm nghẽn" lớn nhất và cần ưu tiên sửa đổi khẩn trương nhất?

- Nếu nhìn thẳng vào thực tiễn, tôi cho rằng điểm nghẽn hiện nay không nằm ở chỗ chúng ta thiếu khát vọng phát triển văn hóa, mà nằm ở chỗ nhiều thiết chế và chủ thể văn hóa vẫn đang phải vận hành trong một khung pháp lý chưa thật sự phù hợp với đặc thù của lĩnh vực này. 

Trong số đó, những nhóm pháp luật cần ưu tiên rà soát, sửa đổi sớm là pháp luật về thuế, về đầu tư theo phương thức đối tác công tư, về quản lý và sử dụng tài sản công, cùng với các quy định về đầu tư công, đấu thầu, tự chủ đơn vị sự nghiệp. 

Chính Nghị quyết số 80 đã chỉ rõ thực trạng việc thể chế hóa chủ trương của Đảng về văn hóa còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá; và tại phiên họp vừa qua, Ban Chỉ đạo cũng nhấn mạnh yêu cầu phải tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, chính sách, pháp luật.

Quang cảnh Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 79-NQ/TW và Nghị quyết 80-NQ/TW, ngày 25/2/2026. Trong ảnh: Tổng Bí thư Tô Lâm dự và phát biểu chỉ đạo hội nghị

Theo tôi, Luật Thuế là một điểm nghẽn lớn vì nếu không có chính sách thuế phù hợp thì rất khó khuyến khích đầu tư vào những lĩnh vực rủi ro cao nhưng giàu giá trị lan tỏa như điện ảnh, biểu diễn nghệ thuật, bảo tồn di sản, sáng tạo nội dung số.

Luật PPP cũng cần được nhìn lại theo hướng mở không gian mạnh hơn cho văn hóa, bởi trên thực tế, nhiều công trình như nhà hát, bảo tàng, trung tâm sáng tạo, không gian văn hóa số hoàn toàn có thể trở thành đối tượng hợp tác công - tư nếu có cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích hợp lý.

Hơn 14.000 đại biểu tỉnh An Giang dự hội nghị quán triệt thực hiện các Nghị quyết số 79 và 80 của Bộ Chính trị

Còn với Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, vướng mắc lớn là nhiều nhà hát, bảo tàng, trung tâm văn hóa có tài sản nhưng không dễ khai thác hiệu quả để tạo nguồn lực tái đầu tư, hoặc mỗi việc liên doanh, liên kết, cho thuê, chuyển đổi công năng phụ trợ đều rất lúng túng về thủ tục.

Nói cách khác, nếu không tháo gỡ được ba "nút thắt" này, chúng ta rất khó huy động tối đa nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa như chỉ đạo đã đặt ra.

Lai Châu dự Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79 và 80 của Bộ Chính trị, ngày 25/2/2026

* Một thông điệp mang tính chỉ đạo rất sâu sắc tại phiên họp là: "Nền tảng, động lực phải đi trước, từ đó Nghị quyết số 80 mới sớm đi vào cuộc sống được". Để Quốc hội thực sự kiến tạo được "nền tảng, động lực" về mặt thể chế cho văn hóa phát triển, theo ông, tư duy xây dựng pháp luật trong lĩnh vực văn hóa tới đây cần có sự chuyển dịch như thế nào để văn hóa không chỉ được nhìn nhận như một ngành "tiêu tiền" mà là một lĩnh vực đầu tư sinh lời, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế?

- Tôi rất tâm đắc với chỉ đạo rằng "nền tảng, động lực phải đi trước". Câu nói ấy thực chất đặt ra một yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp trong lĩnh vực văn hóa. Lâu nay, không ít nơi vẫn nhìn văn hóa chủ yếu dưới góc độ quản lý hành chính hoặc bao cấp ngân sách, tức là thiên về quản lý hoạt động hơn là kiến tạo hệ sinh thái phát triển. 

Trong khi đó, Nghị quyết số 80 đã mở ra một cách tiếp cận khác: xem văn hóa là nguồn lực nội sinh, là sức mạnh mềm, là động lực tăng trưởng mới, trong đó công nghiệp văn hóa và hạ tầng văn hóa số giữ vai trò ngày càng quan trọng. Khi nhận thức đã thay đổi ở tầm chiến lược, thì pháp luật cũng phải chuyển từ tư duy "quản cho chặt" sang tư duy "mở đường để phát triển, nhưng vẫn bảo đảm định hướng, bản sắc và kỷ cương".

Gần 1.000 đoàn viên, thanh niên cùng các đơn vị đồng hành tham gia đồng diễn Ngày hội Việt phục “Tóc xanh vạt áo” năm 2026 chiều 21/3/2026 trên các tuyến đường Võ Văn Tần, Pasteur và Công viên Phan Đình Phùng (phường Xuân Hoà, Thành phố Hồ Chí Minh)

Theo tôi, sự chuyển dịch lớn nhất là phải coi đầu tư cho văn hóa không chỉ là chi tiêu ngân sách, mà là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của đất nước. Một bảo tàng tốt không chỉ giữ hiện vật mà còn tạo du lịch, giáo dục, công nghệ, việc làm. Một ngành điện ảnh mạnh không chỉ làm phim mà còn quảng bá hình ảnh quốc gia, lan tỏa giá trị Việt Nam, kích thích các ngành dịch vụ khác. Một hệ sinh thái sáng tạo phát triển không chỉ tạo sản phẩm văn hóa mà còn nuôi dưỡng nhân tài, khơi dậy đổi mới sáng tạo, hình thành thương hiệu quốc gia.

Vì thế, xây dựng pháp luật văn hóa thời gian tới cần dựa trên ba trụ cột: thứ nhất, công nhận đầy đủ giá trị kinh tế của tài sản và sản phẩm văn hóa; thứ hai, thiết kế cơ chế để khu vực tư nhân, cộng đồng sáng tạo, địa phương cùng tham gia; và thứ ba, lấy hiệu quả xã hội và hiệu quả phát triển làm tiêu chuẩn đánh giá, chứ không chỉ dừng ở tiêu chuẩn chi tiêu đúng thủ tục. Khi đó, văn hóa mới thoát khỏi cách nhìn là "ngành tiêu tiền", để trở thành lĩnh vực đầu tư sinh lời theo nghĩa rộng nhất: sinh lời về kinh tế, về con người, về bản sắc và về vị thế quốc gia.

Ngày hội Việt phục “Tóc xanh vạt áo” năm 2026 được tổ chức chiều 21/3/2026

* Tinh thần của phiên họp Ban Chỉ đạo là "Hằng ngày, hằng tháng chúng ta phải nhìn thấy được, đo đếm được, tập trung vào những nhiệm vụ trọng tâm, trọng điểm". Với tư cách là Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, ông có kỳ vọng gì về sự chuyển biến thực chất, "đo đếm được" trên nghị trường thời gian tới, đặc biệt là trong các quyết sách phân bổ ngân sách và giám sát việc thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết 80?

- Kỳ vọng lớn nhất của tôi là trên nghị trường thời gian tới, văn hóa sẽ không chỉ được nói đến bằng những khẩu hiệu rất đẹp, mà được cụ thể hóa thành những quyết sách ngân sách, chương trình giám sát và bộ chỉ số đánh giá đủ rõ để Nhân dân có thể nhìn thấy sự chuyển động.

Tối 21/03/2026, tại Hà Nội, Nhà hát Múa rối Quốc gia Việt Nam tổ chức Chương trình nghệ thuật “Âm vang đồng quê”. Chương trình mang đến không gian nghệ thuật đậm sắc màu làng quê Việt với sự kết hợp sinh động giữa rối nước, rối cạn và âm nhạc dân gian truyền thống tạo ra không gian văn hoá Việt dành cho công chúng và du khách, góp phần vào mục tiêu chung đẩy mạnh, xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị

Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo đã nhấn mạnh rất rõ tinh thần quản lý theo kết quả, theo tiến độ tháng, quý, theo các nhiệm vụ trọng tâm, trọng điểm; Nghị quyết số 80 cũng đặt ra yêu cầu thiết lập cơ chế theo dõi, giám sát, kiểm tra, đánh giá gắn với từng mục tiêu, lộ trình đến năm 2030 và tầm nhìn 2045. 

Tôi cho rằng đây là một thay đổi rất quan trọng, bởi văn hóa muốn đi vào thực chất thì phải được đặt trong cùng một hệ quy chiếu quản trị hiện đại như các lĩnh vực khác: có mục tiêu, có nguồn lực, có chỉ số, có giám sát và có trách nhiệm giải trình.

Chương trình “Dòng chảy bản sắc - Hành trình sáng tạo năm 2026” với nhiều hoạt động: Giới thiệu hai dòng tranh dân gian Hàng Trống và Kim Hoàng cùng các hoạt động trải nghiệm; Triển lãm trưng bày các tác phẩm và sản phẩm sáng tạo của học sinh sinh viên. Chương trình tạo nên một không gian gặp gỡ giữa truyền thống và sáng tạo, giữa giáo dục nghệ thuật và đời sống văn hóa, qua đó góp phần gìn giữ, lan tỏa và tiếp tục bồi đắp những giá trị văn hóa - nghệ thuật theo đúng tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam

Tôi kỳ vọng ít nhất ở ba chuyển biến "đo đếm được". 

Một là, tỷ trọng ngân sách cho văn hóa phải có sự cải thiện thực chất, không chỉ tăng tổng thể mà tăng đúng chỗ, đúng việc, ưu tiên cho thiết chế cơ sở, cho vùng khó khăn, cho bảo tồn di sản và cho các ngành công nghiệp văn hóa có khả năng lan tỏa. 

Hai là, các chương trình giám sát của Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội phải đi sâu vào hiệu quả thực thi: có bao nhiêu thiết chế văn hóa hoạt động hiệu quả, bao nhiêu không gian sáng tạo được hình thành, bao nhiêu điểm nghẽn pháp lý đã được tháo gỡ, bao nhiêu nguồn lực xã hội đã được huy động. 

Ba là, phải đo được mức hưởng thụ văn hóa của người dân, nhất là ở cơ sở, ở miền núi, biên giới, hải đảo, chứ không chỉ đo bằng số công trình hay số văn bản.

Tôi tin rằng khi nghị trường chuyển mạnh từ "bàn nhiều về văn hóa" sang "quyết thật cho văn hóa" và "giám sát đến cùng việc thực hiện", thì Nghị quyết 80 mới thực sự đi vào đời sống, trở thành động lực phát triển chứ không chỉ là một văn kiện có ý nghĩa định hướng.

Xin cảm ơn PGS-TS Bùi Hoài Sơn!