Sự thâm nhập sâu rộng của công nghệ số đang làm biến đổi đáng kể các hình thức gắn kết trong cấu trúc gia đình Việt Nam.

Đây là một nhận định mang tính xuyên suốt, được đúc kết trong nhiều nghiên cứu gần đây về văn hóa giao tiếp nội bộ trong bối cảnh toàn xã hội đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số.

Theo đó, công nghệ số đang tạo ra những bước phát triển mang tính đột phá, hỗ trợ toàn diện cho nhịp sống hiện đại. Song song với đó, các thiết bị thông minh và mạng xã hội cũng thiết lập nên một cơ chế tái cấu trúc kép đối với thực hành văn hóa giao tiếp trong mỗi nếp nhà.

Tại cơ chế này, sự gia tăng về mặt phương tiện kết nối luôn song hành cùng những nguy cơ phân mảnh tương tác một cách đầy nghịch lý.

Sự dịch chuyển của phương thức kết nối

Thay vì nhìn nhận vấn đề qua những con số thống kê định lượng thuần túy, các kết quả nghiên cứu của TS Đặng Thị Lan Anh, Trường Đại học Thành Đông (Hải Phòng) đã bóc tách hiện thực này dưới góc độ định tính, chỉ ra vai trò quan trọng của công nghệ số trong việc củng cố sự gắn kết gia đình.

Thực tế đời sống cho thấy, đại đa số các gia đình hiện đại đều đang ứng dụng nền tảng số vào các phương thức tương tác tích cực. Các hình thức giao tiếp thường nhật thông qua các ứng dụng nhắn tin trực tuyến như Zalo, Messenger, Viber đã trở thành thói quen không thể thiếu.

Các nền tảng này đóng vai trò như một không gian sinh hoạt chung trên môi trường ảo, giúp các thành viên dễ dàng hỗ trợ nhau trong việc điều phối lịch trình, phân công công việc nhà, chia sẻ thông tin đời sống. Hơn thế, việc ứng dụng công nghệ để hỗ trợ học tập, tìm kiếm tài nguyên và kiến tạo tri thức cho con cái cũng được các bậc phụ huynh khai thác triệt để.

Theo phân tích của TS Đặng Thị Lan Anh, những thói quen này phản ánh một xu hướng mang tính tất yếu: "Số hóa đời sống gia đình". Trong kỷ nguyên mới, các nền tảng công nghệ đã vượt ra khỏi giới hạn của một công cụ liên lạc thông thường để chính thức trở thành hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ tổ chức và quản lý mọi hoạt động hằng ngày của một hộ gia đình.

TS Đặng Thị Lan Anh đưa ra nhận định, công nghệ số giúp duy trì liên lạc liên tục giữa các thành viên, nhất là trong bối cảnh phân tán ở nhiều nơi. Qua đó, gia đình duy trì sự gắn kết thông qua các tương tác ngắn nhưng diễn ra thường xuyên trên nền tảng số. Khái niệm này được giới chuyên môn gọi là thực hành "giao tiếp tương tác vi mô hằng ngày".

Những cái thả tim, những đoạn tin nhắn thoại vài giây, hay việc chia sẻ một đường link bài báo, một video hài hước đã góp phần tăng cường cảm xúc và duy trì cảm giác "hiện diện" của người thân dẫu họ đang ở cách xa hàng ngàn cây số.

Do đó, công nghệ số đang trực tiếp tái cấu trúc văn hóa giao tiếp theo hướng linh hoạt, thích ứng và đa chiều hơn rất nhiều so với thời kỳ trước.

"Bóng tối" của sự kết nối số

Tuy nhiên, mặt trái của công nghệ luôn tồn tại những thách thức khắc nghiệt. Bên cạnh những giá trị tích cực mang lại, công nghệ số cũng tạo ra nhiều hệ lụy tiêu cực đối với đời sống tình cảm gia đình. Sự tiện lợi của thế giới ảo đang âm thầm tước đoạt đi khoảng thời gian quý giá dành cho những tương tác vật lý truyền thống.

Nghiên cứu của TS Đặng Thị Lan Anh chỉ ra hai biểu hiện nổi bật nhất của tình trạng đứt gãy kết nối. "Thứ nhất là hiện tượng các thành viên giảm sút nghiêm trọng thời gian tương tác trực tiếp do thói quen sử dụng mạng xã hội quá mức. Thứ hai là sự suy giảm chất lượng giao tiếp đời thực do tâm lý ưu tiên các tương tác trực tuyến. Mọi người có xu hướng thích trò chuyện, bình luận trên các diễn đàn ảo hơn là tham gia vào một cuộc đối thoại sâu sắc với người đang ngồi ngay cạnh mình" - TS Đặng Thị Lan Anh cho hay.

Hai biểu hiện này minh chứng cho việc công nghệ số đang dần trở thành yếu tố thay thế cho các hình thức tương tác trực tiếp. Quá trình này dẫn đến sự tái cấu trúc toàn diện về không gian và thời gian giao tiếp trong gia đình. Bữa cơm tối, vốn được xem là "linh hồn" của sự đoàn tụ, nơi các thành viên chia sẻ những buồn vui sau một ngày lao động và học tập, nay thường xuyên bị gián đoạn. Hình ảnh những thành viên trong gia đình ngồi quanh bàn ăn, nhưng mỗi người lại dán mắt vào một chiếc màn hình điện thoại riêng biệt đã trở nên vô cùng quen thuộc.

Thêm vào đó, dấu hiệu lệ thuộc vào thiết bị số ở trẻ em và thanh thiếu niên đang tạo ra một vách ngăn vô hình, làm suy giảm sự tham gia của thế hệ trẻ vào các hoạt động sinh hoạt gia đình truyền thống như dọn dẹp nhà cửa, thăm hỏi họ hàng hay các chuyến dã ngoại cuối tuần. Những thực trạng này khẳng định công nghệ số đang tác động trực tiếp, làm bào mòn chất lượng tương tác liên cá nhân.

Đánh giá về hiện tượng này, TS Đặng Thị Lan Anh cho biết: "Công nghệ thực sự làm biến đổi nền tảng văn hóa giao tiếp gia đình, chuyển dần từ mô hình giao tiếp trực tiếp, giàu tương tác cảm xúc sang mô hình giao tiếp trung gian qua nền tảng số. Sự chuyển dịch này tái định hình các chuẩn mực văn hóa. Tính tức thời, tính chức năng của thông tin (thông báo sự việc, trao đổi lịch trình) được ưu tiên hàng đầu, trong khi chiều sâu đối thoại, sự thấu cảm và tính đồng hiện cảm xúc có xu hướng suy giảm rõ rệt".

Xung đột văn hóa trong mỗi nếp nhà

Khoảng trống trong giao tiếp không đơn thuần tạo ra sự im lặng, nó còn là mầm mống cho những mâu thuẫn bùng phát. Không gian số đang dần biến thành "chiến địa" của những cuộc xung đột văn hóa giữa các thế hệ trong cùng một nếp nhà.

Theo nghiên cứu của TS Đặng Thị Lan Anh, các hiện tượng xung đột, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái xoay quanh chủ đề thời gian sử dụng thiết bị số hay cách thức truy cập mạng internet diễn ra với tần suất ngày càng dày đặc. Việc tranh cãi về cách sử dụng công nghệ phản ánh sự gia tăng căng thẳng trong quá trình thương lượng chuẩn mực giao tiếp gia đình. Thiết bị thông minh đã trở thành đối tượng trung tâm của sự xung đột, đặc biệt trong bối cảnh có sự chênh lệch rất lớn về mức độ thành thạo công nghệ và thế giới quan giữa cha mẹ và con cái.

Nhiều thành viên cảm thấy sự gắn kết gia đình, vốn được xây dựng dựa trên nền tảng tương tác, giao tiếp trực tiếp và sinh hoạt chung, đang bị suy yếu rõ rệt khi mỗi người bị cuốn vào một không gian số cá nhân hóa. Việc sử dụng quá mức công nghệ khiến các cá nhân dễ rơi vào trạng thái nghiện hành vi, dẫn tới việc chủ động thu hẹp các hoạt động tương tác truyền thống như trò chuyện, tâm sự, hay thảo luận trực tiếp về các vấn đề quan trọng của gia đình.

Ngược lại, con cái ở độ tuổi vị thành niên lại đề cao nhu cầu tự do cá nhân, coi không gian mạng là một vùng lãnh thổ riêng tư cần được tôn trọng. Việc áp đặt các biện pháp quản lý cực đoan thường gây ra tác dụng ngược. Tình trạng lệ thuộc quá mức vào các phương tiện công nghệ, cộng hưởng với sự căng thẳng kéo dài trong gia đình, dẫn tới nguy cơ rất cao mắc các bệnh liên quan đến hành vi và suy giảm sức khỏe tâm lý ở trẻ em, thanh thiếu niên.

Hướng tới sự cân bằng trong kỷ nguyên mới

Nhìn nhận một cách khách quan, công nghệ số vận hành như một cơ chế tái cấu trúc văn hóa giao tiếp, song hiệu ứng cuối cùng của nó hoàn toàn phụ thuộc vào bối cảnh tương tác và chiến lược điều tiết của những người làm cha làm mẹ.

Dưới góc độ chính sách can thiệp, việc tối ưu hóa tác động của công nghệ số trong gia đình Việt Nam cần được định hình như một quá trình thiết kế lại chuẩn mực giao tiếp mới. Việc nâng cao năng lực số liên thế hệ, trang bị cho cả cha mẹ và con cái những kỹ năng chọn lọc thông tin, kỹ năng bảo vệ bản thân trên môi trường mạng mang lại hiệu quả cao hơn rất nhiều so với việc chỉ tập trung vào kiểm soát hành vi sử dụng thiết bị một cách cứng nhắc.

TS Đặng Thị Lan Anh khẳng định, việc chủ động xây dựng chuẩn mực giao tiếp minh bạch giữa các thành viên gia đình và không ngừng nâng cao năng lực kỹ thuật số là yếu tố mang tính quyết định để tối ưu hóa những lợi ích to lớn từ công nghệ, đồng thời hạn chế tối đa các rủi ro. Quá trình này đóng vai trò bệ đỡ vững chắc để giữ gìn nền tảng văn hóa gia đình trong bối cảnh cơn bão chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

"Các giải pháp can thiệp cần hướng tới việc cân bằng giữa chức năng kết nối và nguy cơ phân mảnh trong thực hành giao tiếp của gia đình Việt Nam. Việc này đòi hỏi chiến lược điều tiết chủ động từ phía cha mẹ, sự đồng thuận về các quy tắc ứng xử trên không gian mạng và sự phối hợp giữa gia đình với nhà trường, xã hội để đảm bảo rằng công nghệ thực sự phục vụ cho sự gắn kết thay vì là tác nhân làm suy yếu các giá trị gia đình cốt lõi" - TS Đặng Thị Lan Anh kết luận.

(Còn nữa)