Không còn bó hẹp trong những không gian biểu diễn truyền thống, hát Xẩm đang tìm thấy sức sống mới trên chuyến tàu du lịch. Từ mô hình Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô, di sản không chỉ đến gần công chúng mà còn mở ra cơ hội tạo sinh kế cho nghệ sĩ, góp phần chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa.

Khi tiếng Xẩm bước lên những chuyến tàu

Giữa nhịp chuyển động của đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô - The Hanoi Train, tiếng đàn nhị réo rắt hòa cùng những câu hát Xẩm mộc mạc, đưa hành khách trở về với ký ức phố phường Hà Nội xưa. Trong không gian toa tàu mang hơi thở đương đại, những làn điệu từng gắn với bến chợ, đường phố nay vang lên giữa tiếng bánh sắt lăn trên đường ray, tạo nên một cuộc gặp gỡ thú vị giữa truyền thống và hiện đại.

Không có sân khấu lớn, cũng chẳng có khoảng cách giữa người biểu diễn và khán giả. Nghệ sĩ hát ngay trước mặt hành khách, vừa đàn, vừa hát, vừa kể những câu chuyện về nguồn gốc, đặc trưng của nghệ thuật Xẩm. Người nghe có thể trực tiếp quan sát nhạc cụ, giao lưu cùng nghệ sĩ, thậm chí thử chơi một vài câu đàn hay học hát một đoạn Xẩm ngắn.

Chính sự gần gũi ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho những buổi biểu diễn trên tàu. Với nhiều du khách, đặc biệt là người trẻ và khách quốc tế, đây có thể là lần đầu tiên họ được tiếp xúc trực tiếp với một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của Việt Nam.

NSƯT Xuân Diệu - Nghệ sĩ trên đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô chia sẻ, điều đáng nhớ nhất không chỉ là những tràng pháo tay, mà còn là sự thay đổi trong ánh mắt của khán giả. Từ tò mò, ngạc nhiên ban đầu, nhiều người dần chăm chú lắng nghe rồi chủ động tìm hiểu về nhạc cụ, làn điệu và những câu chuyện phía sau lời hát.

Đặc biệt, không ít hành khách nước ngoài dù không hiểu tiếng Việt vẫn bị cuốn hút bởi âm sắc của nhạc cụ dân tộc, tiết tấu và lối diễn xướng giàu biểu cảm. Có người muốn thử cầm đàn, chụp ảnh cùng nghệ sĩ, có người đặt câu hỏi về lịch sử của hát Xẩm.

Theo người nghệ sĩ, điều đáng quý là sau chuyến đi, dù chưa thể hiểu hết những giá trị của loại hình nghệ thuật này, du khách vẫn có thể mang theo ký ức về một âm thanh, một nhạc cụ, một nét văn hóa Việt Nam.

Nhà nghiên cứu Âm nhạc Nguyễn Quang Long, người có nhiều năm gắn bó với hành trình lưu giữ và lan tỏa nghệ thuật hát Xẩm, cho rằng sự xuất hiện của Xẩm trên Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô là một điểm nhấn đáng chú ý trong hoạt động văn hóa, du lịch của Thủ đô.

Theo ông, Xẩm vốn là loại hình nghệ thuật có tính linh hoạt cao, không bị giới hạn trong một không gian biểu diễn cố định. Trong lịch sử, tiếng Xẩm gắn với những nơi đông người, từ bến chợ, đường phố đến các phương tiện giao thông công cộng. Bởi vậy, việc đưa Xẩm lên tàu không đơn thuần là tìm kiếm một sân khấu mới, mà còn gợi nhắc môi trường diễn xướng từng gắn bó với loại hình nghệ thuật này.

Tuy nhiên, đưa Xẩm vào sản phẩm du lịch cũng đặt ra yêu cầu về cách thức thể hiện. Trong một hành trình có thời lượng giới hạn, nghệ sĩ không thể trình diễn những tiết mục quá dài hoặc đòi hỏi khán giả phải có kiến thức chuyên sâu. Việc lựa chọn, rút gọn và giới thiệu các làn điệu cần được thực hiện linh hoạt, nhưng vẫn phải giữ được những đặc trưng cốt lõi của Xẩm.

Theo các nghệ sĩ, dù thời lượng biểu diễn chỉ kéo dài vài phút, những yếu tố như làn điệu, cách hát, cách nhả chữ, tiết tấu và màu sắc nhạc cụ vẫn phải được gìn giữ. Bởi đó chính là những giá trị làm nên bản sắc riêng của Xẩm, phân biệt loại hình này với những ca khúc thông thường sử dụng nhạc cụ dân tộc.

Sự tương tác giữa nghệ sĩ và người nghe chính là yếu tố quan trọng để Xẩm không trở thành một tiết mục minh họa đơn thuần, mà thực sự hiện diện trong đời sống văn hóa

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long cũng nhấn mạnh sự mộc mạc, dí dỏm và nét trữ tình duyên dáng của Xẩm Hà Nội cần tiếp tục được bảo tồn trong quá trình đưa di sản đến với công chúng. Đặc biệt, sự tương tác giữa nghệ sĩ và người nghe chính là yếu tố quan trọng để Xẩm không trở thành một tiết mục minh họa đơn thuần, mà thực sự hiện diện trong đời sống văn hóa.

Từ không gian biểu diễn đến nguồn lực kinh tế văn hóa

Nếu trước đây, hoạt động bảo tồn hát Xẩm chủ yếu dựa vào tâm huyết của các nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và những câu lạc bộ, thì sự xuất hiện của loại hình nghệ thuật này trong các sản phẩm du lịch đang mở ra một hướng tiếp cận mới: gắn bảo tồn với khai thác giá trị văn hóa, tạo thêm cơ hội hành nghề và từng bước hình thành nguồn thu nhập cho người thực hành di sản.

Với mô hình Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô, hát Xẩm không chỉ xuất hiện trong những chương trình nghệ thuật mang tính sự kiện mà trở thành một phần của hoạt động phục vụ hành khách thường xuyên. Điều đó có ý nghĩa quan trọng đối với những người làm nghề.

Bởi với nghệ thuật truyền thống, thiếu không gian biểu diễn đồng nghĩa với việc nghệ sĩ ít có cơ hội thực hành, trau dồi kỹ năng và tiếp xúc với công chúng. Khi có lịch biểu diễn đều đặn, người nghệ sĩ không chỉ có thêm thu nhập mà còn có động lực luyện tập, hoàn thiện tiết mục và tiếp tục gắn bó với nghề.

NSƯT Xuân Diệu cho biết, việc được làm nghề thường xuyên là điều rất quan trọng. Khi biết ngày mai sẽ tiếp tục gặp khán giả, nghệ sĩ phải chuẩn bị, luyện tập, giữ tiếng đàn và không ngừng tìm cách làm mới phương thức tiếp cận người nghe.

Theo ông, để những mô hình như vậy phát huy hiệu quả lâu dài, cần có các sản phẩm văn hóa, du lịch được duy trì ổn định, thay vì chỉ tổ chức những chương trình biểu diễn theo từng sự kiện. Khi doanh nghiệp nhận thấy giá trị của nghệ thuật truyền thống và nghệ sĩ được trả công xứng đáng, hoạt động bảo tồn mới có thêm điều kiện phát triển bền vững.

Đây cũng là một trong những vấn đề được nhà nghiên cứu Âm nhạc Nguyễn Quang Long đặc biệt quan tâm. Theo ông, so với một số loại hình nghệ thuật truyền thống khác như Chèo hay Quan họ, hát Xẩm hiện chưa có nhiều điều kiện thuận lợi về hệ thống tổ chức và môi trường hành nghề ổn định. Phần lớn hoạt động gìn giữ, phục hồi và truyền dạy Xẩm vẫn gắn với nỗ lực của các cá nhân, nhóm nghệ sĩ và câu lạc bộ.

Bởi vậy, việc Xẩm xuất hiện trong các sản phẩm du lịch như Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô là một tín hiệu đáng mừng, bởi những không gian biểu diễn này có thể tạo ra nguồn thu để nghệ sĩ từng bước sống được bằng nghề.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng những mô hình riêng lẻ chưa đủ để giải quyết toàn diện bài toán sinh kế cho người thực hành di sản. Để Xẩm phát triển bền vững, cần có thêm những cơ chế hỗ trợ phù hợp, khuyến khích các câu lạc bộ, nhóm nghệ sĩ, nhà nghiên cứu độc lập; đồng thời tạo điều kiện cho hoạt động biểu diễn, truyền dạy và sáng tạo nghệ thuật truyền thống.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, việc đưa Xẩm lên tàu cũng không chỉ nhằm gia tăng sức hấp dẫn cho một sản phẩm du lịch. Đằng sau những tiết mục nghệ thuật là mong muốn tạo nên một hành trình có chiều sâu văn hóa, để du khách không đơn thuần di chuyển từ điểm đến này sang điểm đến khác, mà còn được khám phá những giá trị di sản của Hà Nội và vùng đất Kinh Bắc.

Ông Tào Đức Hiệp, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Du lịch Dịch vụ Thương mại BHL, đơn vị phát triển Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô, chia sẻ: "Chuyến tàu muốn góp một hình ảnh nhỏ để chạm vào ký ức, để các bạn trẻ hiểu được về giá trị truyền thống của cha ông mình".

Từ cách tiếp cận ấy, có thể thấy nghệ thuật truyền thống không nhất thiết phải đứng riêng trong những không gian bảo tồn chuyên biệt. Khi được kết nối với du lịch, Xẩm có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị dịch vụ, góp phần tạo nên bản sắc khác biệt cho sản phẩm, nâng cao trải nghiệm của du khách và mở rộng thị trường tiếp cận công chúng. Ở chiều ngược lại, du lịch cũng mang đến cho di sản những điều kiện để tiếp tục tồn tại và phát triển: có khán giả, có không gian thực hành, có cơ hội tạo thu nhập và có thêm động lực sáng tạo. Đó chính là mối quan hệ hai chiều giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế, trong đó di sản không chỉ là đối tượng được gìn giữ mà từng bước trở thành một nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị mới.

Các nghệ sĩ của Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô - The Hanoi Train

Đặt trong tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, mô hình đưa hát Xẩm vào sản phẩm du lịch cho thấy một hướng đi cụ thể trong việc phát huy nguồn lực văn hóa gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để bảo tồn một loại hình nghệ thuật truyền thống, cách tiếp cận này gợi mở một vấn đề rộng hơn: làm thế nào để di sản có thể tham gia vào đời sống kinh tế, tạo ra những sản phẩm văn hóa hấp dẫn, đồng thời mang lại lợi ích thiết thực cho chính cộng đồng và những người đang gìn giữ di sản.

Tất nhiên, để Xẩm thực sự trở thành một nguồn lực của công nghiệp văn hóa, không thể chỉ dừng lại ở việc đưa nghệ sĩ đến biểu diễn phục vụ khách du lịch. Điều quan trọng hơn là xây dựng được những mô hình hợp tác lâu dài giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nghệ sĩ và cộng đồng; trong đó giá trị nghệ thuật được tôn trọng, bản sắc truyền thống được bảo vệ và lợi ích kinh tế được phân bổ hợp lý.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục phát triển những sản phẩm du lịch chuyên sâu về Xẩm, gắn với không gian văn hóa phố cổ Hà Nội, các di tích lịch sử, làng nghề và những địa điểm từng gắn bó với nghệ thuật diễn xướng dân gian. Những trải nghiệm này không chỉ giúp du khách thưởng thức một tiết mục nghệ thuật mà còn có cơ hội tìm hiểu về lịch sử, con người và đời sống xã hội đã nuôi dưỡng những câu hát Xẩm qua nhiều thế hệ.

Từ những câu hát vang lên trên chuyến tàu hôm nay, có thể nhìn thấy một hành trình rộng hơn của di sản trong đời sống đương đại. Đó là hành trình từ bảo tồn đến phát huy, từ không gian biểu diễn truyền thống đến sản phẩm du lịch, từ giá trị tinh thần đến khả năng tạo ra nguồn lực kinh tế.

Khi tiếng Xẩm có thêm những không gian để ngân vang, người nghệ sĩ có thêm cơ hội sống bằng nghề và công chúng có thêm những trải nghiệm văn hóa giàu bản sắc, di sản không chỉ được giữ lại như một ký ức của quá khứ mà đang tiếp tục hiện diện, vận động và tạo ra giá trị trong đời sống hôm nay.

Và có lẽ, sức sống bền bỉ nhất của một di sản không chỉ nằm ở việc những làn điệu xưa được lưu giữ, mà còn ở khả năng để những câu hát ấy tiếp tục được cất lên, được lắng nghe và trở thành một phần tự nhiên của cuộc sống hiện đại.