Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, đời sống văn hóa cơ sở đang ghi nhận những chuyển biến đáng chú ý ở nhiều địa phương, trong đó có tỉnh Sơn La.

Các thiết chế văn hóa được giao gần hơn cho cấp xã quản lý, cộng đồng tham gia sâu hơn vào hoạt động sáng tạo, bảo tồn và thụ hưởng văn hóa.

Thể thao và Văn hóa (TTXVN) đã có cuộc phỏng vấn bà Hoàng Thị Đôi, Giám đốc Sở VH,TT&DL Tỉnh Sơn La.

* Thưa bà, Kế hoạch của tỉnh đề ra mục tiêu bảo đảm 100% chính quyền địa phương 2 cấp có thiết chế văn hoá đáp ứng nhu cầu sáng tạo và thụ hưởng văn hoá của người dân. Xin bà đánh giá sau 1 năm vận hành bộ máy tinh gọn, công tác quản lý và phát triển văn hóa cơ sở tại Sơn La đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt nào?

Thiết chế văn hóa có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong phát triển văn hóa. Thiết chế văn hóa được biết đến là nơi dành cho các hoạt động văn hóa; nơi diễn ra các hoạt động sáng tạo, thực hành, hưởng thụ và trao truyền văn hóa; nơi bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa…

Nhận thức tầm quan trọng của thiết chế văn hóa, trong những năm qua tỉnh Sơn La luôn đề cao vai trò của hoạt động quản lý nhà nước về văn hóa nói chung và chú trọng xây dựng và hoàn thiện thiết chế văn hóa nói riêng, những năm qua tỉnh luôn quan tâm chỉ đạo các đơn vị, các ngành, các cấp huy động các nguồn lực để xây dựng nhà văn hóa, các công trình thể thao phục vụ nhu cầu thiết thực của nhân dân. Tính đến hết năm 2025 toàn tỉnh có 2.084/2.233 nhà văn hóa bản tổ; 69/75 nhà văn hóa xã, phường.

Liên hoan nghệ thuật Xòe Thái lần thứ 2 - năm 2025 và trình diễn trích đoạn lễ hội, nghi thức sinh hoạt văn hóa truyền thống các dân tộc tỉnh Sơn La. Ảnh: TTXVN

Sau 1 năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đánh dấu bước ngoặt lớn, chuyển từ nền hành chính quản lý sang hành chính phục vụ. Trong công tác văn hóa cơ sở, việc cắt giảm cấp trung gian giúp trao quyền tự chủ tối đa cho cấp xã, đưa không gian văn hóa bám rễ sâu vào cộng đồng với những thay đổi như sau:

- Việc không còn cấp trung gian cho phép chính quyền cấp tỉnh chỉ đạo xuống cấp xã. Các thiết chế văn hóa (nhà văn hóa, thư viện, câu lạc bộ) được cấp xã trực tiếp quản lý, vận hành và phân bổ nguồn lực dựa trên nhu cầu thực tế của người dân.

Sở hữu không gian mát mẻ, trong lành với cuộc sống bình dị "không điện, không sóng điện thoại, không internet", Hang Táu (Mộc Châu, tỉnh Sơn La) là nơi sinh sống của khoảng 20 hộ dân người H'mông thường được những người yêu du lịch gọi tên là "làng nguyên thủy". Ảnh: TTXVN

- Văn hóa cơ sở vốn gắn liền với bản, xã, phong tục và tập quán. Khi chính quyền cơ sở gần dân và sát thực tế hơn, các phong trào văn hóa, bảo tồn di tích hay lễ hội truyền thống được tổ chức linh hoạt, đậm đà bản sắc địa phương hơn.

-  Với mô hình mới khuyến khích sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội vào quá trình ra quyết định. Cộng đồng không chỉ là người thụ hưởng mà trực tiếp tham gia quản lý, đóng góp sáng kiến cho các hoạt động văn hóa của chính địa phương mình.

Lễ hội mừng cơm mới năm 2025 thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến tham dự. Ảnh: TTXVN

* Tỉnh Sơn La đã xác định việc phát triển văn hoá cơ sở cần phải phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đứng trước yêu cầu tổ chức lại bộ máy, Sở VH,TT&DL đã có những giải pháp điều phối, hướng dẫn ra sao để đạt được chỉ tiêu 90% thiết chế văn hoá cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả?

Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, ngành Văn hóa,Thể thao và Du lịch đã chủ động rà soát toàn bộ hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở để có phương án khai thác phù hợp với thực tiễn. Các mô hình CLB sinh hoạt văn hóa, thể thao, hoạt động trải nghiệm sáng tạo tiếp tục được nhân rộng, góp phần nâng cao chất lượng đời sống tinh thần và giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, việc vận hành các thiết chế văn hóa cơ  sở  vẫn còn có những hạn chế cần sớm được tháo gỡ. Nhìn một cách tổng thể, hệ thống thiết chế văn hóa cơ  sở  vẫn chưa phát huy hết tiềm năng, hiệu quả khai thác chưa tương xứng. Tình trạng thiếu đồng bộ về cơ sở vật chất, trang thiết bị còn phổ biến, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Nhiều nhà văn hóa xuống cấp, diện tích nhỏ, chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng.

Triển lãm “Hương sắc vùng cao” năm 2026 tại Sơn La. Ảnh: TTXVN

Đặc biệt sau sáp nhập, có nơi thừa nhà văn hóa nhưng thiếu diện tích sử dụng, có nơi lại dư thừa do tiếp nhận cơ sở của cấp huyện, đòi hỏi rà soát, sắp xếp lại hợp lý.

Để khai thác hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở trong giai đoạn mới, Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa ra những pháp cụ thể sau:

- Thứ nhất:  Không ngừng củng cố kiện toàn tổ chức và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Rà soát, bố trí đội ngũ cán bộ phù hợp, tăng cường đào tạo chuyên môn, nghiệp vụ gắn với ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số. Thống nhất cơ chế quản lý, đổi mới phương thức vận hành nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng đa dạng của người dân.

Thí sinh Cuộc thi Hoa hậu Du lịch thế giới trải nghiệm nghệ thuật xòe Thái tại Quảng trường Tây Bắc (Sơn La) ngày 26/11/2022. Ảnh: TTXVN

- Thứ hai: Hoàn thiện hệ thống thiết chế cơ sở đồng bộ, hiệu quả, phù hợp thực tiễn; ưu tiên vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đẩy mạnh xã hội hóa, huy động nguồn lực xã hội; rà soát, sắp xếp, cải tạo công trình hiện có để phát huy tối đa công năng. Tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động theo hướng thiết thực, đa dạng, kết hợp truyền thống và hiện đại, gắn với nhu cầu người dân và đặc trưng văn hóa địa phương.

- Thứ ba: Phát huy vai trò tự quản của cộng đồng trong việc duy trì và khai thác hiệu quả các thống thiết chế cơ sở. Tăng cường tổ chức các chương trình giao lưu, sáng tạo nghệ thuật, hoạt động trải nghiệm, kỹ năng sống… nhằm thu hút người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên. Phát triển các mô hình sinh hoạt văn hóa sáng tạo, gắn với bảo tồn di sản và phát triển du lịch...

* Sơn La đang phấn đấu hoàn thành việc số hoá 100% các di sản văn hoá đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026. Với tổ chức bộ máy hiện tại, theo bà, mục tiêu này có khả thi không?

Trong thời gian qua, hoạt động chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa đang được đẩy mạnh với nhiều hình thức, bước đầu đạt kết quả khả quan. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về di sản cũng được triển khai đồng bộ, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Với định hướng của Đảng, Nhà nước và của tỉnh qua các nghị quyết và chương trình mục tiêu quốc gia, cùng cơ sở pháp lý vững chắc và hạ tầng công nghệ, nhân lực hiện nay tôi cho rằng các nhiệm vụ, mục tiêu  phấn đấu hoàn thành việc số hoá 100% các di sản văn hoá đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026 trên địa bàn tỉnh hoàn toàn khả thi nếu triển khai đồng bộ, bài bản, phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành.

Tuần Văn hóa, Du lịch Mộc Châu. Ảnh: TTXVN

Đây cũng là mục tiêu trong chiến lược phát triển: "Mỗi di sản Việt Nam đều có hiện diện số và hình thành bản di sản số để người dân, khách du lịch truy cập thuận lợi", vừa thể hiện quyết tâm chính trị, vừa tiệm cận xu hướng quốc tế.

* Hiện nay, xu hướng số hóa di sản đang được nhiều đơn vị, địa phương áp dụng. Theo bà, việc số hóa này đem lại những lợi ích tích cực nào?

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, có thể khẳng định rằng số hóa đã và đang trở thành một công cụ quan trọng, hiệu quả trong công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Thực tiễn càng cho thấy tính cấp thiết của quá trình này khi di sản văn hóa đang đứng trước những nguy cơ và thách thức hiện hữu và công tác bảo vệ, phát huy và quảng bá giá trị di sản văn hóa cũng gặp không ít trở ngại.

Số hóa hình thành cơ sở dữ liệu về di sản văn hóa phong phú, tăng khả năng tiếp cận rộng rãi và trải nghiệm đối với đông đảo công chúng trên các nền tảng tương tác và ứng dụng số, phục vụ cho nhiều mục tiêu và mục đích khác nhau bên cạnh mục tiêu cốt lõi là bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa như nghiên cứu, học tập, giáo dục... từ đó tăng cường nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia tích cực của đông đảo công chúng vào công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, dữ liệu số về di sản văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng để thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, phát triển kinh tế - xã hội bền vững, góp phần quảng bá giá trị di sản văn hóa trong nước và quốc tế.

Mùa Xuân về, cao nguyên Mộc Châu, tỉnh Sơn La như khoác lên mình tấm áo trắng muốt khi những vườn mận đồng loạt bung nở, tạo nên bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp của núi rừng Tây Bắc, thu hút rất đông du khách đến tham quan, du lịch, trải nghiệm. Ảnh: Quang Quyết – TTXVN

* Tỉnh đang định hướng hình thành ít nhất 1 thương hiệu cấp tỉnh về công nghiệp văn hoá, dự kiến là Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu. Dưới sự điều hành của bộ máy quản lý mới, công tác tổ chức và quản lý các lễ hội, sự kiện văn hóa lớn được tối ưu hóa ra sao để vừa phát huy giá trị thương mại, vừa giữ vững bản sắc dân tộc?

Việc xây dựng Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu trở thành thương hiệu cấp tỉnh về công nghiệp văn hóa là định hướng quan trọng nhằm cụ thể hóa chủ trương phát triển văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Dưới sự vận hành của bộ máy quản lý mới theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, chúng tôi sẽ tập trung đổi mới công tác tổ chức và quản lý các lễ hội, sự kiện văn hóa theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững. Trước hết, công tác chỉ đạo, điều hành sẽ được thực hiện thống nhất, tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với trách nhiệm của từng đơn vị, địa phương; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý, quảng bá và tổ chức sự kiện.

Chương trình Du lịch năm 2026 với chủ đề "Mộc Châu - Hẹn ước mùa hoa" tối 17/1/2026. Ảnh; Quang Quyết – TTXVN

Về khai thác giá trị thương mại, tỉnh sẽ chú trọng xây dựng bộ nhận diện thương hiệu cho Tuần Văn hóa - Du lịch Mộc Châu; tăng cường liên kết với doanh nghiệp, các nhà đầu tư trong lĩnh vực du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa; phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, sản phẩm OCOP, sản phẩm thủ công truyền thống gắn với không gian lễ hội nhằm tạo thêm giá trị gia tăng cho cộng đồng địa phương.

Cuối tháng 2, đầu tháng 3, trên khắp những triền đồi, tuyến phố tại nhiều xã, phường của tỉnh Sơn La, hoa ban đang bung nở trắng tinh khôi tạo nên khung cảnh lãng mạn, thơ mộng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến tham quan, chụp ảnh. Ảnh: Quang Quyết - TTXVN

Tuy nhiên, phát triển kinh tế không phải là mục tiêu duy nhất. Quan điểm xuyên suốt của tỉnh là lấy bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc làm nền tảng. Các hoạt động trong khuôn khổ sự kiện sẽ ưu tiên tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Sơn La, từ nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, trang phục, ẩm thực đến các tri thức dân gian. Người dân và các nghệ nhân sẽ tiếp tục giữ vai trò chủ thể sáng tạo và truyền dạy văn hóa.

* Để khơi dậy sức mạnh văn hóa cơ sở, tỉnh đã chỉ đạo thực hiện Chương trình thi đua "Mỗi xã, phường có một mô hình hay, cách làm hiệu quả phát huy hệ thống thiết chế, văn hoá, thể thao cơ sở". Bà có thể chia sẻ cụ thể phong trào văn nghệ quần chúng và hoạt động văn hóa cộng đồng đã có những chuyển biến rõ nét nào từ việc triển khai các mô hình điểm này? 

Chương trình thi đua "Mỗi xã, phường một mô hình hay, cách làm hiệu quả" đã tạo sức lan tỏa tích cực, góp phần khơi dậy tinh thần chủ động, sáng tạo của các địa phương trong tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ và phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở.

Điều dễ nhận thấy nhất là phong trào văn nghệ quần chúng ngày càng phát triển cả về số lượng và chất lượng. Nhiều địa phương đã thành lập, duy trì hiệu quả các câu lạc bộ văn nghệ dân gian, đội văn nghệ bản, tiểu khu, tổ dân phố; thường xuyên tổ chức giao lưu, biểu diễn phục vụ các ngày lễ lớn, các sự kiện chính trị và đời sống văn hóa ở cơ sở. Qua đó, các làn điệu dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống và các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc được bảo tồn, trao truyền và phát huy trong đời sống đương đại.

Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Xòe Thái” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tối 24/9/2022. Ảnh: TTXVN

Bên cạnh đó, các nhà văn hóa, sân thể thao, điểm sinh hoạt cộng đồng được khai thác hiệu quả hơn, từng bước trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa của nhân dân. Nhiều mô hình tiêu biểu như câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc, không gian văn hóa cộng đồng, các hoạt động đọc sách, sinh hoạt chuyên đề, trình diễn nghề truyền thống, giới thiệu ẩm thực địa phương đã thu hút đông đảo người dân tham gia, tạo môi trường lành mạnh để gắn kết cộng đồng.

Thời gian tới, tỉnh tiếp tục nhân rộng các mô hình hiệu quả, khuyến khích mỗi địa phương phát huy thế mạnh riêng, tạo nên những điểm sáng văn hóa từ cơ sở. Chúng tôi tin rằng, khi đời sống văn hóa cộng đồng được chăm lo và phát triển bền vững, đó sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng con người Sơn La phát triển toàn diện, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong giai đoạn mới.

Xin cảm ơn bà về cuộc phỏng vấn!