Ít ngày trước, cơ quan quản lý vừa phát hiện tình trạng hư hỏng nặng tại nhịp dàn thép số 18 của cầu Long Biên (Hà Nội). Trước mắt, ngành đường sắt đã khẩn cấp phong tỏa đoạn đường sắt đi qua khu vực này, điều chỉnh lộ trình các chuyến tàu, đồng thời nghiên cứu triển khai các phương án sửa chữa phù hợp trong thời gian sớm nhất.

Và không ngạc nhiên, câu chuyện này lập tức thu hút sự chú ý lớn của người dân Thủ đô - khi với thành phố, đây không phải một cây cầu “bình thường”.

Khánh thành năm 1902, cầu Long Biên từng là một trong những công trình hạ tầng hiện đại đầu tiên của Đông Dương. 

Nhưng, sau hơn 120 năm tồn tại, cây cầu đã xuống cấp nghiêm trọng. 

Đặc biệt, trong chiến tranh, 9/18 nhịp cầu bị bom Mỹ phá hủy (năm 1972), các giải pháp khắc phục sau đó chủ yếu mang tính chắp vá. 

Rồi, theo thời gian, các khảo sát gần đây cũng cho thấy hệ thống kết cấu thép đã rỉ sét, nhiều bộ phận suy giảm khả năng chịu lực, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Dù vậy, chính độ dài suốt hơn một thế kỷ đã khiến cầu Long Biên trở thành một nhân chứng hiếm hoi của lịch sử Hà Nội. Cây cầu ấy đã đi cùng thành phố qua thời kỳ thuộc địa, hai cuộc kháng chiến vệ quốc, những năm tháng tái thiết khó khăn và giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ sau này. Tại đó, mỗi lớp thép, mỗi nhịp cầu không chỉ mang dấu ấn của thời gian, mà còn lưu giữ những ký ức tập thể gắn với sự phát triển của Thủ đô hơn 120 năm qua.

Đáng nói, so với nhiều di sản khác của Hà Nội, cầu Long Biên vẫn giữ được mức độ toàn vẹn hiếm có về hình dáng, cấu trúc tuyến tính và không gian cảnh quan. 

Cây cầu không bị “nuốt chửng” bởi các công trình dân dụng, cũng không rơi vào tình trạng phế tích tách rời khỏi đời sống đô thị. 

Trái lại, nó vẫn hiện diện rõ nét trong thị giác và ký ức của người dân Thủ đô, như một “dải lụa thép” bắc qua sông Hồng, bền bỉ nối quá khứ với hiện tại suốt nhiều thế hệ. 

Bởi thế, vào năm 2014, sau những tranh luận gắn với quy hoạch của tuyến metro  số 1 vắt qua sông Hồng, Thủ tướng Chính phủ đã có những chỉ đạo rõ ràng về việc giữ nguyên cầu Long Biên tại vị trí cũ, thay vì di dời hay phá bỏ để xây cầu mới. 

Cũng từ thời điểm ấy, nhiều chuyên gia đã nhắc tới một hướng tiếp cận - vốn từng manh nha được đề cập trước đó: Xem cầu Long Biên như một không gian di sản, một biểu tượng văn hóa cần được “đánh thức” bằng những chức năng và cách tiếp cận mới.

Một phần “dải lụa thép” bắc qua sông Hồng . Ảnh: Phan Phương -TTXVN

Đã có nhiều ý tưởng được đề xuất quanh hướng tiếp cận này: Biến cây cầu thành một bảo tàng ngoài trời; phục dựng 9 nhịp cầu đã mất - hoặc sử dụng công nghệ ánh sáng để tái hiện 9 nhịp cầu này vào ban đêm; cải tạo chợ đầu mối Long Biên và khu vực đầu cầu bên phía Gia Lâm thành những không gian sinh thái và du lịch. 

Trên hết,  sau khi một cây cầu đường sắt mới (song song với cầu cũ) được hoàn thành, trục không gian dài hơn 2000 mét của Long Biên chắc chắn cần trở thành một không gian phục vụ người đi bộ và xe đạp, kết hợp với những ý tưởng nghệ thuật để giúp du khách bước qua những lớp thời gian của Hà Nội, trong một không gian công cộng mang đậm dấu ấn ký ức và bản sắc đô thị.

Trở lại hiện tại, sự cố hiện có rồi sẽ được khắc phục, để trong thời gian tới, tàu hỏa nhiều khả năng vẫn tiếp tục lưu thông qua cầu Long Biên. Nhưng rõ ràng những gì vừa diễn ra cũng là dịp để nhìn chúng ta một lần nữa nhìn lại vai trò của cây cầu, không chỉ như một kết cấu giao thông, mà còn như một di sản cần được “đánh thức” trong đời sống đô thị với cách tiếp cận xứng đáng.

Tại đó, bài toán khó nhất vẫn nằm ở sự chồng lấn chức năng - khi cầu Long Biên hiện còn đảm nhiệm vận tải đường sắt, trong khi hạ tầng thay thế chưa hoàn thiện. 

Ngoài tàu hỏa, xe máy hiện vẫn lưu thông trên cầu Long Biên. Ảnh: Phan Phương -TTXVN

Dù vậy, cũng cần lưu ý rằng Hà Nội đã và đang triển khai thêm các cây cầu lớn bắc qua sông Hồng, như cầu Tứ Liên và cầu Trần Hưng Đạo, với vị trí cách Long Biên không xa. Khi những công trình này đi vào hoạt động trong tương lai gần, áp lực giao thông qua cầu Long Biên chắc chắn sẽ giảm bớt, trước khi tuyến đường sắt mới được xây dựng như bước hoàn thiện cuối cùng của mạng lưới hạ tầng.

Có nghĩa, việc khai thác giá trị văn hóa của cầu Long Biên hoàn toàn có thể được tiếp cận theo lộ trình từng bước. Ngay trong điều kiện hiện nay, khi chức năng đường sắt vẫn được duy trì, thành phố vẫn có thể ưu tiên khai thác yếu tố văn hóa trong cách quản lý và sử dụng không gian cầu: Thử nghiệm các khung giờ đi bộ vào cuối tuần, hạn chế phương tiện cá nhân (đặc biệt là xe máy), tổ chức những tuyến tham quan lịch sử có kiểm soát, hay triển khai các hoạt động văn hóa quy mô nhỏ, bảo đảm không xâm hại đến kết cấu công trình.

Để rồi, khi điều kiện hạ tầng dần đầy đủ, cùng với việc tái tổ chức không gian hai đầu cầu, việc chuyển đổi sang mô hình cầu đi bộ, không gian sáng tạo hoặc “bảo tàng ngoài trời” sẽ trở thành bước tiếp nối tự nhiên của một quá trình đã được chuẩn bị kỹ lưỡng. 

Cách tiếp cận linh hoạt và thận trọng ấy không chỉ mở ra cơ hội đánh thức tiềm năng văn hóa của cầu Long Biên, mà còn tạo dư địa để thành phố quan sát, điều chỉnh và hoàn thiện mô hình chuyển đổi phù hợp trước khi đưa ra những lựa chọn mang tính dài hạn.

Cầu Long Biên trong một đợt sửa chữa. Ảnh: Huy Hùng – TTXVN

Bởi chắc chắn, cầu Long Biên không cần trở thành một điểm đến quá ồn ào, xô bồ - khi giá trị của nó nằm ở chiều sâu ký ức và khả năng tạo ra những khoảng lặng hiếm hoi giữa một đô thị đang phát triển quá nhanh. 

Và sự cố vừa xảy ra phần nào cũng có thể là một cơ quan quan trọng, để song song với những khắc phục về kỹ thuật, Hà Nội cần sớm đặt cầu Long Biên vào một chiến lược dài hạn hơn: Trở thành một biểu tượng văn hóa của thành phố trong kỷ nguyên mới.