Có những cuộc trở về khiến cả một thành phố lặng đi.

Sáng 14/10, giữa Thành phố Hồ Chí Minh, 731 người con ưu tú của Tổ quốc, sau mấy chục năm nằm lại trong lòng đất Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, đã được đưa về yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố. Không phải các anh trở về trên những bước chân tuổi trẻ như ngày ra trận. Các anh trở về trong những quách hài cốt lặng im, trong khói hương trầm mặc, trong tiếng nhạc truy điệu, trong những nhành hoa trắng run run trên tay người dân và trong nước mắt nghẹn ngào của những người chưa từng biết mặt, biết tên các anh.

Nhưng chính giây phút ấy, người ta hiểu rằng: các anh chưa bao giờ xa nhân dân.

Mấy chục năm qua, các anh nằm dưới lòng đất, giữa một công viên mỗi ngày vẫn có tiếng trẻ thơ, tiếng người qua lại, tiếng thành phố chuyển mình. Bên trên là đời sống tiếp tục sinh sôi. Bên dưới là những người đã dừng lại mãi mãi ở tuổi đôi mươi. Có thể đã có những mùa mưa thấm qua đất, những mùa nắng phủ lên cỏ cây, những bước chân vô tình đi ngang qua nơi các anh nằm lại. Nhưng lịch sử không quên. Đất không quên. Nhân dân không quên.

731 hài cốt liệt sĩ là 731 cuộc đời. Có người từ miền quan họ ra đi, có người từ xứ vọng cổ, có người từ những vùng quê nghèo, từ lớp học, xưởng máy, ruộng đồng, giảng đường. Có người chắc còn mẹ già ngóng cửa, có người có một lời hẹn chưa kịp nói, có người ra đi với chiếc ba lô nhẹ mà mang theo cả giấc mơ thống nhất non sông. Các anh, các chị bước vào chiến tranh khi tuổi đời còn rất trẻ, mang trong tim một niềm tin giản dị mà lớn lao: đất nước phải được độc lập, nhân dân phải được tự do, Tổ quốc phải liền một dải.

Rồi các anh nằm xuống.

Thủ tướng Lê Minh Hưng viếng các Anh hùng liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Dương Giang – TTXVN

Có người chưa kịp để lại tên trên bia mộ. Có người chưa kịp trở về quê hương. Có người đến hôm nay vẫn chưa xác định được tuổi, quê quán, thân nhân. Chiến tranh khốc liệt đến mức lấy đi cả hình hài, danh tính, dấu vết riêng tư của con người. Nhưng không gì có thể lấy đi được phẩm giá của sự hy sinh. Không gì có thể làm phai mờ ánh sáng của những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Bởi vậy, trong lễ truy điệu hôm nay, khi Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường xúc động nói rằng quê quán ở đâu, xin hương hồn các liệt sĩ hãy xem Thành phố Hồ Chí Minh là nơi đất lành để yên nghỉ, câu nói ấy không chỉ là lời tiễn biệt. Đó là lời của một thành phố cúi mình nhận các anh là máu thịt. Là vòng tay của nhân dân ôm lấy những người con chưa tìm được địa chỉ quê nhà. Là tình mẹ Việt Nam bao dung, rộng lớn, không để bất cứ người con nào của mình bơ vơ trong cõi nhớ.

Hài cốt các Anh hùng liệt sĩ được di quách về an táng, hương khói tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh ở phường Long Bình. Ảnh: Mạnh Linh - TTXVN

Trên quãng đường đưa các anh về Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố, hàng chục nghìn người dân đứng lặng hai bên đường. Những bông cúc trắng, những ánh mắt đỏ hoe, những cái cúi đầu thật sâu đã nói thay triệu lời tri ân. Có cụ già run run ôm bó hoa. Có người bán nhỏ nghỉ buổi chợ để tiễn đưa. Có những người từ tỉnh xa tìm đến chỉ để được đứng bên đường trong khoảnh khắc đoàn xe đi qua. Có người trẻ lặng im, có lẽ lần đầu cảm nhận chiến tranh không còn là một trang sách, mà là những quách hài cốt đang đi ngang qua mình, là máu xương đã làm nên hòa bình mình đang sống.

Xúc động nhất là hình ảnh những người dân không quen biết nhau nhưng cùng gặp nhau trong một nỗi niềm: biết ơn. Không ai bảo ai, họ đứng đó, trang nghiêm và thành kính. Thành phố đông đúc bỗng trở nên rất mềm, rất sâu, rất người. Tiếng xe cộ như lùi lại phía sau. Chỉ còn một dòng tiễn đưa lặng lẽ, như dòng sông của ký ức chảy qua lòng thành phố.

Đông đảo các tầng lớp nhân dân TP. Hồ Chí Minh đứng dọc hai bên đường tưởng nhớ, tri ân các Anh hùng liệt sĩ khi đoàn xe đưa hài cốt về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố. Ảnh: Đinh Hằng - TTXVN

Các anh đã ra đi khi đất nước còn chia cắt. Hôm nay, các anh trở về trong một thành phố hòa bình, trong một đất nước thống nhất. Các anh không còn nhìn thấy những tòa nhà mới, những con đường mới, những đứa trẻ cắp sách đến trường, những gia đình sum họp dưới mái nhà yên ấm. Nhưng chính các anh đã làm nên tất cả những điều bình dị ấy. Hòa bình không phải là món quà tự nhiên. Hòa bình được đánh đổi bằng những người mẹ không còn con, những người vợ không còn chồng, những người trẻ mãi mãi không đi hết cuộc đời mình.

Vì thế, buổi sáng 14/10 không chỉ là ngày an táng 731 liệt sĩ. Đó là một bài học lớn về ký ức và lòng biết ơn. Đó là lời nhắc nhở rằng dân tộc nào biết cúi đầu trước những người đã ngã xuống, dân tộc ấy sẽ biết đứng thẳng trước tương lai. Đó cũng là lời nhắc mỗi người hôm nay phải sống tử tế hơn, trách nhiệm hơn, xứng đáng hơn với sự hy sinh không gì bù đắp được.

Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vì thế không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng. Đó là hành trình đi tìm lại tên cho những linh hồn, tìm lại quê hương cho những người con, tìm lại một phần ký ức cho đất nước. Mỗi mẫu ADN được thu nhận, mỗi tư liệu được đối chiếu, mỗi nhân chứng được lắng nghe đều là một nỗ lực để trả lại cho các anh, các chị điều thiêng liêng nhất: tên tuổi, gia đình, cội nguồn.

Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng các lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước dự lễ an táng hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng về Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Dương Giang – TTXVN

Nhưng ngay cả khi chưa thể gọi đúng tên từng người, nhân dân vẫn gọi các anh bằng tiếng gọi thân thương nhất: các anh hùng liệt sĩ của Tổ quốc. Các anh là con của mọi miền quê Việt Nam. Các anh là người thân của mọi gia đình Việt Nam. Các anh nằm xuống cho chúng ta được sống, được yêu thương, được dựng xây, được mơ ước trong hòa bình.

Hôm nay, các anh đã về.

Về với đồng đội. Về với đất mẹ. Về trong khói hương của thành phố mang tên Bác. Về giữa lòng nhân dân, nơi không có lãng quên, chỉ có biết ơn. Về trong vòng tay Mẹ Việt Nam, vòng tay đã từng tiễn các anh lên đường, đã mấy chục năm thầm gọi các anh trong gió, trong mưa, trong từng nén hương tưởng niệm, và hôm nay lại mở rộng để đón các anh trở lại.

Xin cúi đầu trước anh linh 731 liệt sĩ.

Xin cúi đầu trước những người mẹ đã sinh ra các anh, những gia đình đã hiến dâng điều quý giá nhất cho Tổ quốc.

Xin cúi đầu trước một thế hệ đã sống đẹp đến tận cùng, đã yêu nước bằng cả sinh mệnh của mình.

Các anh đã nằm xuống để đất nước đứng lên. Các anh đã lặng im để non sông cất tiếng. Và hôm nay, khi các anh trở về, lòng dân thêm một lần thấm thía: không có hòa bình nào không mang hình bóng của hy sinh; không có tương lai nào được phép lãng quên quá khứ; không có người con nào của Tổ quốc bị bỏ lại phía sau.

Các anh yên nghỉ nhé. Thành phố này, đất nước này, nhân dân này mãi mãi ghi nhớ các anh.