Ngày 21/6/1925, báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ra số đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng luôn là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng-văn hóa, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và Nhân dân. 

Trải qua mỗi bước ngoặt của lịch sử, các thế hệ người làm báo với "mắt sáng, lòng trong, bút thép" đã có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước hùng cường, thịnh vượng.

Dấn thân vì sự nghiệp cách mạng của dân tộc

Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam gắn liền với lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc. Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã nhận thức sâu sắc sức mạnh của báo chí trong việc truyền bá tư tưởng cách mạng, thức tỉnh lòng yêu nước và tập hợp lực lượng quần chúng. Sự ra đời của báo Thanh Niên năm 1925 không chỉ đánh dấu sự khai sinh của nền báo chí cách mạng Việt Nam mà còn mở ra một mặt trận đấu tranh mới - mặt trận tư tưởng.

Từ những tờ báo bí mật được ra đời trong điều kiện vô cùng khó khăn đến những trang báo được truyền tay trong các phong trào cách mạng, báo chí đã góp phần truyền bá chủ nghĩa yêu nước, giác ngộ lý tưởng cách mạng, cổ vũ Nhân dân đứng lên đấu tranh chống áp bức, bóc lột, giành độc lập dân tộc. Trong những năm tháng tiền khởi nghĩa, báo chí là một trong những công cụ quan trọng để đưa đường lối cách mạng của Đảng đến với quần chúng, góp phần làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Khi đất nước bước vào các cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, báo chí cách mạng trở thành một bộ phận của mặt trận chiến đấu. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ". Lời dạy ấy đã trở thành phương châm hành động của các thế hệ người làm báo Việt Nam.

Trong khói lửa chiến tranh, nhiều nhà báo đã trở thành những biểu tượng của tinh thần dấn thân và trách nhiệm cách mạng. Nhà báo Xuân Thủy là một trong những cây bút chính luận xuất sắc, có nhiều đóng góp trong công tác tuyên truyền của Đảng. Nhà báo Thép Mới với những bài bình luận giàu tính chiến đấu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong nền báo chí cách mạng. Nhà báo Trần Kim Xuyến - Tổng Thư ký đầu tiên của Hội Nhà báo Việt Nam - đã anh dũng hy sinh trong kháng chiến chống Pháp, trở thành biểu tượng cho sự cống hiến và hy sinh của người làm báo cách mạng.

Cùng với những tên tuổi lớn ấy là cả một thế hệ những người làm báo đã sống, chiến đấu và cống hiến trên khắp các chiến trường. Nhiều nhà báo đã ngã xuống khi đang tác nghiệp, để lại những tác phẩm mang giá trị lịch sử sâu sắc. Không ít người vừa cầm bút, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu. Những bài viết, bản tin, bức ảnh và thước phim từ chiến trường không chỉ phản ánh chân thực hiện thực khốc liệt của cuộc chiến mà còn khơi dậy tinh thần yêu nước, ý chí quyết chiến, quyết thắng trong toàn dân tộc.

Trong những năm tháng ấy, báo chí đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh tuyên truyền đường lối kháng chiến của Đảng; động viên quân và dân cả nước vượt qua gian khổ, hy sinh; đồng thời góp phần tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của bạn bè quốc tế đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của Nhân dân Việt Nam. Những đóng góp ấy đã trở thành một phần không thể tách rời trong thắng lợi của các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời tạo nên truyền thống vẻ vang của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Đồng hành cùng công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Khi đất nước thống nhất, đặc biệt từ khi thực hiện đường lối đổi mới năm 1986, báo chí cách mạng bước vào một giai đoạn phát triển mới. Nếu trong chiến tranh, nhiệm vụ trọng tâm là cổ vũ tinh thần chiến đấu thì trong hòa bình, báo chí trở thành lực lượng quan trọng đồng hành cùng công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Đại hội VI của Đảng năm 1986 mở ra công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu bước chuyển có ý nghĩa lịch sử trong tư duy phát triển của Việt Nam. Từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; từ một quốc gia chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh, từng bước vươn lên hội nhập sâu rộng với thế giới. Trong hành trình ấy, báo chí cách mạng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là lực lượng đồng hành, góp phần tạo dựng nhận thức xã hội, củng cố niềm tin và khơi dậy khát vọng phát triển.

Những năm đầu đổi mới, báo chí đã tích cực tuyên truyền đường lối đổi mới của Đảng, phản ánh sinh động những mô hình hay, cách làm sáng tạo từ thực tiễn. Từ đổi mới trong nông nghiệp, phát triển kinh tế tư nhân, thu hút đầu tư, mở rộng hội nhập quốc tế đến các chương trình xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, báo chí luôn là lực lượng tiên phong truyền tải chủ trương, chính sách đến với Nhân dân, góp phần tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động trong toàn xã hội.

Không chỉ là kênh thông tin, báo chí còn trở thành diễn đàn rộng lớn của Nhân dân trong thời kỳ đổi mới. Thông qua các tác phẩm báo chí, tâm tư, nguyện vọng của người dân được phản ánh đến các cơ quan chức năng; nhiều vấn đề nảy sinh từ thực tiễn được phát hiện, kiến nghị và từng bước tháo gỡ. Báo chí thực sự trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo đồng thuận xã hội đối với những quyết sách lớn của đất nước.

Một trong những dấu ấn nổi bật của báo chí thời kỳ đổi mới là vai trò giám sát, phản biện xã hội và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Nhiều vụ việc vi phạm pháp luật, lãng phí, tham nhũng được phát hiện và phản ánh kịp thời; nhiều vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội được đưa ra công luận, góp phần thúc đẩy các cơ quan chức năng vào cuộc xử lý. Đằng sau những tác phẩm điều tra là bản lĩnh nghề nghiệp, tinh thần dấn thân và trách nhiệm xã hội của người làm báo trong việc bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Những thành tựu của báo chí trong thời kỳ đổi mới gắn liền với dấu ấn của nhiều thế hệ nhà báo tiêu biểu. Nhà báo Hồng Chương, một trong những người đặt nền móng cho sự phát triển của nền báo chí cách mạng sau ngày đất nước thống nhất, đã có nhiều đóng góp trong công tác lãnh đạo báo chí và xây dựng đội ngũ người làm báo. Nhà báo Hoàng Tùng với những bài chính luận sắc bén, nhà báo Hà Đăng với các tác phẩm lý luận sâu sắc, nhà báo Hữu Thọ với phong cách bình luận giàu tính thuyết phục đã góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn của công cuộc đổi mới, đồng thời truyền cảm hứng về trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị cho nhiều thế hệ người làm báo Việt Nam.

Nhìn lại 40 năm đổi mới, có thể khẳng định báo chí đã có những đóng góp quan trọng vào những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của đất nước. Những đóng góp bền bỉ ấy đã góp phần tạo nên diện mạo của một Việt Nam ngày càng phát triển năng động, hội nhập sâu rộng và không ngừng nâng cao vị thế trên trường quốc tế.

Giữ vững bản lĩnh trong kỷ nguyên số

Bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông toàn cầu.

Thông tin được sản xuất và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Bên cạnh những cơ hội lớn về tiếp cận công chúng, báo chí cũng phải đối mặt với nhiều thách thức mới như tin giả, thông tin sai sự thật, xu hướng giật gân câu khách và sự thay đổi nhanh chóng trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng.

Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí chính thống càng trở nên quan trọng. Công chúng cần những nguồn thông tin đáng tin cậy để phân biệt thật - giả, đúng - sai. Xã hội cần những tiếng nói có trách nhiệm để định hướng dư luận, củng cố niềm tin và lan tỏa các giá trị tích cực.

Thực tế này đòi hỏi mỗi người làm báo tiếp tục giữ vững và phát huy cao độ phẩm chất "mắt sáng, lòng trong, bút thép". "Mắt sáng" là khả năng nhận diện đúng bản chất sự việc giữa biển thông tin khổng lồ của thời đại số; là bản lĩnh chính trị vững vàng để không bị dẫn dắt bởi những luận điệu sai trái, xuyên tạc. "Lòng trong" là đạo đức nghề nghiệp, là tinh thần phụng sự Tổ quốc và Nhân dân, là sự trung thực, khách quan trong hoạt động báo chí. Trong môi trường truyền thông số đầy cám dỗ, đây chính là nền tảng tạo nên uy tín của người làm báo. "Bút thép" là sự dũng cảm bảo vệ chân lý, bảo vệ lợi ích quốc gia-dân tộc; là tinh thần đấu tranh không khoan nhượng với cái xấu, cái ác, tham nhũng, tiêu cực và các quan điểm sai trái, thù địch.

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI. Khát vọng ấy đòi hỏi sự chung sức của toàn dân tộc, trong đó báo chí tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn phải truyền cảm hứng phát triển, khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo, cổ vũ khát vọng cống hiến, lan tỏa niềm tin vào tương lai đất nước.

Phát biểu tại cuộc gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu đoạt Giải Báo chí Quốc gia qua các năm nhân 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925-21/6/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, báo chí phải góp phần củng cố niềm tin xã hội, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Báo chí cần làm tốt hơn nữa việc tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đấu tranh với thông tin sai trái, thù địch là nhiệm vụ thường xuyên. Báo chí phải bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật, lấy lợi ích của nhân dân làm điểm xuất phát. Báo chí phải đồng hành với các nhiệm vụ ưu tiên của đất nước trong thời kỳ mới. Báo chí cần tham gia bằng tinh thần xây dựng: Phát hiện đúng vấn đề, phản ánh đúng thực tế, phân tích đúng nguyên nhân, kiến nghị đúng hướng. Phê bình phải công tâm; cổ vũ phải có cơ sở; đấu tranh phải thận trọng, khách quan, không quy chụp, không làm nản lòng những người đang nỗ lực đổi mới. 

Báo chí tiếp tục là kênh giám sát quan trọng của xã hội. Các nhà báo cần dũng cảm nhưng cũng phải tỉnh táo; kiên quyết nhưng phải nhân văn; sắc bén nhưng phải tuân thủ pháp luật và đạo đức nghề nghiệp. Đấu tranh với cái sai đồng thời phải bảo vệ cái đúng, tạo không khí khuyến khích cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Báo chí phải góp phần bồi đắp văn hóa, đạo đức xã hội và khát vọng phát triển đất nước. Báo chí là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa. Mỗi cơ quan báo chí, mỗi nhà báo không chỉ truyền tải thông tin, mà còn góp phần hình thành chuẩn mực ứng xử, thị hiếu thẩm mỹ, tinh thần nhân ái và ý thức công dân. Báo chí phải làm cho xã hội bình tĩnh hơn, tử tế hơn, có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp…

Từ những trang báo bí mật trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập đến các nền tảng truyền thông đa phương tiện của thời đại số, hành trình hơn một thế kỷ của báo chí cách mạng Việt Nam là hành trình đồng hành cùng dân tộc. Dù hoàn cảnh lịch sử có thay đổi, sứ mệnh phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân của báo chí cách mạng vẫn luôn nhất quán và xuyên suốt.