Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính trên phạm vi cả nước, nhiều vấn đề mới đã đặt ra liên quan đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống của các cộng đồng địa phương. Không ít ý kiến bày tỏ sự quan tâm về tác động lâu dài của việc thay đổi địa giới hành chính địa phương đối với bản sắc văn hoá, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay.

Để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa vận động hành chính và bảo tồn, phát triển văn hoá, Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) đã có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ - người có nhiều năm nghiên cứu về văn hoá làng xã và các thiết chế văn hoá ở Việt Nam.

Theo ông Vĩ, nên dùng từ sát nhập thay vì sáp nhập khi nói về việc điều chỉnh các đơn vị hành chính hiện nay, vì theo ông, nghĩa của "sát nhập" nó là gần cạnh, có quan hệ gần gũi thì nhập lại với nhau, mang sắc thái bình đẳng. "Còn sáp nhập là cái này giắt, cắm, cấy vào cái kia, mang sắc thái bất bình đẳng. Nhiều từ điển song ngữ cũng phản ánh điều này. Khi nói về các đơn vị hành chính, tôi cho rằng nên nhấn mạnh sự bình đẳng, gần gũi giữa các cộng đồng được nhập lại, thay vì tạo cảm giác một bên bị "cấy ghép" vào bên kia" - ông Vĩ mở đầu cuộc trò chuyện bằng những phân tích về mặt ngôn ngữ. (Để tôn trọng ý kiến tâm huyết của người đối thoại, trong bài này, chúng tôi sẽ dùng từ "sát nhập" thay vì "sáp nhập").

Trình diễn Chèo tại làng Khuốc, xã Phong Châu, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình (cũ)

* Vậy theo ông, việc "sát nhập" các đơn vị hành chính đã diễn ra như thế nào trong lịch sử và hiện tại, đặc biệt ở các cấp làng, xã, thôn, bản?

- Việc sát nhập các đơn vị hành chính là việc vẫn diễn ra trong bất cứ thời đại lịch sử nào. Dưới góc độ hành chính hiện nay, có việc sát nhập một số tỉnh, bỏ cấp huyện ở nông thôn, sát nhập xã, phường, bỏ cấp thành phố ở nhiều tỉnh, chuyển thành phường. Tuy nhiên, rất mừng là ở địa bàn làng, thôn, xóm, bản, phum... hầu như vẫn giữ nguyên. Đó là địa bàn nền tảng, vừa hành chính vừa là tụ cư tự nhiên, khá bền vững.

Hát Xoan Phú Thọ thuộc loại hình dân ca lễ nghi phong tục - hát cửa đình, với hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, hát, múa; nằm trong thành phần các trò diễn hội làng

* Ông đánh giá ra sao về vai trò của các thiết chế hành chính đối với việc hình thành và phát triển các chủ thể văn hoá như cá nhân, gia đình, làng xã, vùng miền?

- Về chủ thể văn hoá, có văn hoá cá nhân, văn hoá gia đình dòng họ, văn hoá làng xã, văn hoá vùng miền, trong đó có tỉnh thành. Văn hoá xã, văn hoá huyện trước đây, văn hoá tỉnh thành, văn hoá quốc gia... đã được hành chính hoá bởi thiết chế nhà nước theo Bộ, Sở, Phòng, Ban và Nhà văn hoá. Kèm theo đó là Viện, Vụ, Trường, Khoa, Đoàn, Nhà hát, Nhà văn hoá các cấp cũng theo thiết chế hành chính để thực thi hành chính về văn hoá xã hội. Bản sắc văn hoá là những tính chất, sự biểu hiện văn hoá đặc biệt, khác nhau giữa các cộng đồng, tập trung nhất ở giá trị văn hoá mà cộng đồng đó đã quan niệm, ứng xử, thực hành, bồi đắp tinh hoa trong trường kỳ lịch sử.

* Theo ông, đâu là những thuận lợi mà việc "sát nhập" hành chính có thể mang lại cho việc phát triển và quảng bá văn hoá?

- Việc "hoà tan" những giá trị văn hoá truyền thống là sự báo động thường xuyên của tất cả các quốc gia trên đường hội nhập và phát triển. Tuy nhiên, không gian rộng (sát nhập tỉnh, xã, phường) cũng tạo cơ hội cho phát triển văn hoá.

Tôi nhìn nhận nghiêng về phía thuận lợi. Văn hoá là một thực thể phát triển, biến động qua thời gian, không gian và chủ thể khác nhau. Cách bảo vệ bản sắc năng động là "phát triển" và "quảng bá". Quảng bá không chỉ là việc truyền thông, quảng cáo, trình diễn... mà còn cả truyền bá di sản văn hoá cho tất cả mọi người, mọi vùng trên thế giới. Họ có quyền thực hành, hưởng thụ và phát triển, phát huy các giá trị bản sắc đó để phong phú đời sống tinh thần của mình.

Nghệ thuật múa rối nước Đào Thục (Hà Nội) ngày càng lan tỏa trong cộng đồng. Ảnh: TTXVN

* Ông nhận định thế nào về nguy cơ "hoà tan" các giá trị văn hoá truyền thống trong quá trình hội nhập hiện nay?

- Sự "hoà tan" đi liền với "hội nhập" văn hoá là chính. Cách đây hơn 40 năm, khi gặp gỡ các chuyên gia Nhật Bản sang làm việc, họ đã trao đổi ráo riết vấn đề đó và than phiền đến cả "văn hoá ngôn ngữ" trong lớp trẻ.

Với văn hoá truyền thống Việt Nam, sau 30 năm chiến tranh và 20 năm hậu chiến cấm vận, thì ta thấy các hệ thống văn hoá truyền thống hồi sinh một cách mạnh mẽ. Việt Nam chưa giàu, nhưng lễ hội truyền thống tái lập trên mọi vùng đất nước. Tinh thần cộng đồng, vốn mạnh mẽ thời chiến, nay biểu hiện qua văn hoá lễ hội. Thiết chế hành chính hội nhập quốc tế mạnh mẽ, danh sách di sản, di tích văn hoá, nghệ nhân văn hoá các cấp được ghi nhận ngày càng nhiều. Đó vừa là động lực, vừa là kết quả của nền văn hoá cách mạng.

* Để bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, theo ông, cần chú trọng những giải pháp gì về mặt chính sách và thực thi?

- Vấn đề chủ yếu nằm ở các kế hoạch thực thi và con người thực thi hành chính. Người thực thi hành chính mà nhẹ tư duy chuyên ngành thì việc "thấu hiểu" của họ đang chưa đủ, dễ quan liêu. Chủ trương "bảo tồn" mà cố chấp sẽ rơi vào tinh thần bản vị, cục bộ.

Chúng ta cần những thảo luận kỹ càng về quá trình vận động hiện nay, và các ý kiến đó phải được lắng nghe thực lòng. Vận động hành chính và vận động văn hoá, tuy mang kỳ vọng hài hoà, nhưng đó là hai lĩnh vực, cần sự thấu hiểu để có kế sách đúng đắn. Tài nguyên văn hoá truyền thống chính là sức mạnh dân tộc trong một xã hội nhiều biến động trên thế giới như hôm nay.

* Ông có tư vấn gì cho các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách khi thực hiện các kế hoạch "sát nhập" hành chính liên quan đến lĩnh vực văn hoá?

- Quan tâm đến sự tồn tại văn hoá vùng miền là làm cho giá trị văn hóa lớn lao đó sâu rễ, bền gốc. Đúng như khuyến nghị của UNESCO là kết hợp hài hoà giữa 4 nhiệm vụ: thấu hiểu văn hoá, bảo tồn văn hoá, phát huy và quảng bá văn hoá. Với cách nhìn đó, chúng ta vẫn tự tin về việc bảo tồn bản sắc văn hoá cộng đồng.

Đờn ca tài tử Nam bộ là một dòng nhạc dân tộc của Việt Nam, đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể và là một danh hiệu UNESCO ở Việt Nam có vùng ảnh hưởng lớn với phạm vi 21 tỉnh, thành phía Nam

* Cuối cùng, ông có thể chia sẻ kỳ vọng của mình về sự hài hoà giữa vận động hành chính và vận động văn hoá trong tương lai của Việt Nam?

- Từ thực tiễn nghiên cứu, chúng tôi thông cảm cho những vất vả, xao động của một số người trong bối cảnh mới. Nhưng chúng tôi cũng bình tĩnh chờ đợi những kế sách cụ thể cho việc tiếp tục những truyền thống văn hoá mang bản sắc cộng đồng. Tôi tin rằng, nếu có sự thấu hiểu, lắng nghe và phối hợp hài hoà giữa vận động hành chính và vận động văn hoá, thì bản sắc văn hoá Việt Nam sẽ tiếp tục được bảo tồn, phát huy và phát triển bền vững trong tương lai.

Xin cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn!